"Prezident İlham Əliyevin sentyabrın 17-də Türk Dövlətləri Təşkilatının təhlükəsizlik şuraları katiblərinin Beşinci Toplantısının iştirakçılarına müraciətində səsləndirdiyi “müharibələrin coğrafiyası genişlənir” fikri bu gün dəyişən reallıqların ifadəsidir. Azərbaycan üçün bu mesajın xüsusi çəkisi var. Çünki ölkəmiz qlobal qarşıdurmaların kənarında yerləşən bir coğrafiya deyil. Əksinə, Avropa ilə Asiyanın qovşağında, enerji və nəqliyyat yollarının kəsişdiyi məkanda yerləşir. Prezidentin çıxışında qeyd etdiyi kimi, Azərbaycanın coğrafi mövqeyi onu həm enerji resurslarının beynəlxalq bazarlara çıxarılmasında, həm də Mərkəzi Asiyanın enerji resurslarının Xəzər üzərindən dünya bazarlarına tranzitində mühüm mövqeyə gətirib çıxarıb".

Bu fikirləri Musavat.com-da Milli Məclisin deputatı Elnarə Akimova səsləndirib.

O qeyd edib ki, mövcud vəziyyət Azərbaycanın imkanlarını artırdığı qədər məsuliyyətini də artırır: " Çünki strateji əhəmiyyət daşıyan hər bir enerji və nəqliyyat xətti eyni zamanda təhlükəsizlik məsələsidir. Bu gün Azərbaycanın şimalında Rusiya-Ukrayna müharibəsi davam edir. Cənub istiqamətində isə Yaxın Şərqdəki qarşıdurmanın yaratdığı gərginlik regional təhlükəsizlik və enerji bazarlarına birbaşa təsir göstərir. 2026-cı ilin sentyabrında Yaxın Şərqdəki qarşıdurmalar enerji infrastrukturlarına və dəniz daşımalarına təsir göstərərək dünya enerji bazarında ciddi dalğalanmalar yaradıb. Rusiya və Yaxın Şərqdə yanacaq infrastrukturlarında yaranan problemlər isə dizel bazarında təchizat təzyiqini artırır. Deməli, Azərbaycan üçün birinci yeni risk müharibələrin fiziki olaraq ölkə sərhədlərinə keçməsi ilə məhdudlaşmır. Daha geniş və real məsələ müharibələrin yaratdığı dolayı təhlükəsizlik zənciridir. Bir ölkədə enerji obyektinin vurulması minlərlə kilometr uzaqda yanacağın qiymətinə təsir göstərə bilir. Bir dəniz marşrutunda təhlükəsizlik probleminin yaranması yükdaşımanın istiqamətini dəyişə bilir. Bir regionda kommunikasiya xətlərinin risk altına düşməsi başqa bir regionun iqtisadi sabitliyinə təsir göstərə bilir. Azərbaycanın strateji üstünlüyü də məhz burada ortaya çıxır. Ölkə müxtəlif enerji və nəqliyyat marşrutlarının formalaşdırılmasında iştirak edən dövlət kimi alternativ bağlantıların inkişafında maraqlıdır. Bakı-Tbilisi-Ceyhan neft kəməri, Cənub Qaz Dəhlizi, Bakı Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanı, Trans-Xəzər bağlantıları və Orta Dəhliz Azərbaycanın geosiyasi əhəmiyyətini artıran infrastrukturlardır. Eyni zamanda, Zəngəzur istiqamətində formalaşan yeni nəqliyyat bağlantısı Orta Dəhlizin mühüm seqmentlərindən biri kimi nəzərdən keçirilir. Azərbaycan Prezidentinin rəsmi səhifəsində qeyd olunur ki, Horadiz-Ağbənd avtomobil və dəmir yollarının tikintisi 2026-cı ildə tamamlanması nəzərdə tutulan layihələr sırasındadır və Zəngəzur bağlantısının inkişafı Orta Dəhlizin genişlənməsi ilə əlaqələndirilir.

Burada ikinci mühüm risk meydana çıxır: strateji infrastrukturların təhlükəsizliyi. Müasir müharibələr göstərir ki, enerji xətləri, limanlar, dəmir yolları, rabitə sistemləri və rəqəmsal infrastrukturlar artıq sadəcə iqtisadi obyekt deyil. Onlar milli təhlükəsizliyin tərkib hissəsidir. Prezident İlham Əliyevin də vurğuladığı kimi, enerji təhlükəsizliyi və nəqliyyat bağlantıları olmadan ümumi təhlükəsizlikdən danışmaq mümkün deyil. Bu baxımdan Azərbaycanın qarşısında duran məsələ yalnız mövcud infrastrukturu qorumaq deyil, onun dayanıqlığını artırmaqdır. Alternativ marşrutların yaradılması, ehtiyat logistika imkanlarının formalaşdırılması, rəqəmsal və rabitə sistemlərinin kiberhücumlardan qorunması, kritik obyektlərin mühafizəsinin gücləndirilməsi artıq iqtisadi planlaşdırmanın deyil, milli təhlükəsizlik strategiyasının da predmetidir".

Deputatın sözlərinə görə, daha bir narahat edici məqam hibrid təhlükələrdir: "Prezidentin çıxışında terrorçuluq, transmilli mütəşəkkil cinayətkarlıq, narkotik vasitələrin qanunsuz dövriyyəsi, dini ekstremizm, hibrid təhdidlər və kritik infrastrukturun mühafizəsi kimi məsələlərin dövlətlərin təkbaşına həll edə bilməyəcəyi problemlər olduğu xüsusi vurğulanıb. Təhlükəsizlik şuraları arasında məlumat mübadiləsi və mümkün təhdidlərin əvvəlcədən müəyyənləşdirilməsi də bu səbəbdən ön plana çəkilir.

Hibrid müharibənin təhlükəsi ondadır ki, onun başlanması üçün mütləq tank və raket lazım deyil. Kibermüdaxilə, saxta informasiya, sosial şəbəkələrdə koordinasiyalı manipulyasiya, kritik infrastruktura kiberhücum, qanunsuz maliyyə şəbəkələri və transmilli cinayətkarlıq da dövlətin sabitliyinə təsir göstərə bilər. Ona görə də təhlükəsizlik sisteminin yalnız hərbi qurumların fəaliyyəti kimi qəbul edilməsi artıq kifayət deyil.

Bundan başqa, Azərbaycan uzun illərdir enerji layihələrini yalnız iqtisadi gəlir mənbəyi kimi deyil, regional əməkdaşlığın və qarşılıqlı asılılığın formalaşdırılması vasitəsi kimi inkişaf etdirir. Bu gün dünya enerji bazarında baş verənlər həmin siyasətin strateji əhəmiyyətini daha aydın göstərir. Yaxın Şərqdə enerji infrastrukturlarına və dəniz daşımalarına zərbələr qlobal bazarda təchizat narahatlığını artırıb. Beynəlxalq Enerji Agentliyinin sentyabrın 11-də açıqlanan qiymətləndirməsinə görə, 2026-cı ildə qlobal neft təchizatının münaqişələr və Körfəz regionundakı fasilələr səbəbindən əhəmiyyətli dərəcədə azalacağı gözlənilir. Belə şəraitdə Azərbaycanın enerji ixracatçısı və tranzit ölkəsi kimi rolu həm iqtisadi imkan, həm də əlavə təhlükəsizlik məsuliyyəti yaradır. Enerji marşrutlarının şaxələndirilməsi nə qədər vacibdirsə, onların fiziki və rəqəmsal təhlükəsizliyinin təmin edilməsi də bir o qədər vacibdir. Bütün bunlar Azərbaycanın regional siyasətinə də təsir göstərir. Belə bir geosiyasi mühitdə Bakı üçün əsas məsələlərdən biri müxtəlif güc mərkəzləri ilə münasibətlərdə tarazlığı qorumaqla yanaşı, milli təhlükəsizlik maraqlarını təmin etməkdir. Azərbaycanın regional siyasətində nəqliyyat, enerji, iqtisadi əməkdaşlıq və təhlükəsizlik bir-birindən ayrı istiqamətlər deyil, qarşılıqlı bağlı sahələr kimi çıxış edir. Bu mənada Türk Dövlətləri Təşkilatının təhlükəsizlik gündəliyinin genişlənməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycanın TDT daxilində təhlükəsizlik əməkdaşlığına verdiyi önəm təsadüfi deyil. Təşkilata daxil olan ölkələr geniş coğrafiyada yerləşir və onların üzərindən mühüm enerji, nəqliyyat və ticarət yolları keçir. Buna görə də bir ölkənin təhlükəsizliyi müəyyən mənada digərinin təhlükəsizliyi ilə əlaqələnir. Prezident İlham Əliyevin çıxışında da TDT məkanında nəqliyyat təhlükəsizliyi, enerji təhlükəsizliyi və ümumi təhlükəsizlik məsələlərinin birlikdə nəzərdən keçirilməsinin vacibliyi vurğulanıb.

Burada söhbət hərbi ittifaq yaratmaqdan daha geniş anlayışdan gedir: təhlükələr barədə vaxtında məlumat paylaşmaq, risklərin erkən xəbərdarlıq mexanizmlərini yaratmaq, kibertəhlükəsizlik sahəsində təcrübə mübadiləsi aparmaq, terrorçuluq və transmilli cinayətkarlıqla mübarizədə koordinasiyanı artırmaq, kritik enerji və nəqliyyat infrastrukturlarının təhlükəsizliyi üzrə birgə təcrübə formalaşdırmaq"

Parlament təmsilçisi onu da diqqətə çatdırdı ki, Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərinin müttəfiqlik xarakteri bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır: "Eyni zamanda, Qazaxıstan, Özbəkistan və Qırğızıstanla müttəfiqlik münasibətləri və əməkdaşlıq mexanizmlərinin mövcudluğu Türk dünyasında təhlükəsizlik dialoqu üçün əlavə imkanlar yaradır. Prezidentin sentyabrın 17-dəki çıxışında Azərbaycanın bu ölkələrlə müxtəlif müttəfiqlik müqavilələri və bəyannamələr imzaladığı da qeyd edilib. Azərbaycanın regional siyasətinə təsir edən digər amil isə Orta Dəhlizin əhəmiyyətinin artmasıdır. Rusiya-Ukrayna müharibəsi və Yaxın Şərqdəki qarşıdurmalar qlobal yükdaşımaların təhlükəsizlik məsələsini daha da aktuallaşdırır. Bu şəraitdə Xəzər üzərindən keçən Trans-Xəzər marşrutları və Azərbaycan üzərindən Avropaya çıxan bağlantılar yalnız iqtisadi layihə kimi deyil, təchizat zəncirlərinin dayanıqlığını artıran alternativlər kimi də əhəmiyyət qazanır. Azərbaycan Prezidentinin bu ilin əvvəlindəki çıxışında da mövcud qlobal geosiyasi şəraitdə Orta Dəhlizin əhəmiyyətinin artdığı və Zəngəzur bağlantısının onun əsas seqmentlərindən birinə çevriləcəyi vurğulanmışdı.

Bununla yanaşı, Azərbaycanın regional siyasətində bir mühüm prinsip dəyişməz olaraq qalır: qarşıdurmaların coğrafiyasının genişləndiyi şəraitdə ölkənin təhlükəsizliyinin təmin olunması yalnız hərbi güclə ölçülə bilməz. Güclü ordu vacibdir, lakin müasir dövlət üçün iqtisadi dayanıqlıq, enerji təminatı, ərzaq təhlükəsizliyi, rəqəmsal müstəqillik, informasiya təhlükəsizliyi, nəqliyyat alternativləri və diplomatik tərəfdaşlıq da milli təhlükəsizliyin elementləridir. Prezident İlham Əliyevin çıxışının ən mühüm məqamlarından biri də məhz preventiv yanaşmanın önə çəkilməsidir. O, təhlükəsizlik qurumları arasında əlaqələndirmənin, operativ məlumat mübadiləsinin və mövcud təhdidlərə qarşı birgə fəaliyyətin gücləndirilməsini, ən başlıcası isə mümkün təhlükələrin qarşısının alınması və profilaktikasını həyati əhəmiyyətli məsələ kimi təqdim edib. Bu yanaşma Azərbaycanın bugünkü regional siyasətinin məntiqini də izah edir. Bakı təhlükə öz sərhədinə çatdıqdan sonra reaksiya verməkdənsə, risklərin əvvəlcədən müəyyənləşdirilməsində maraqlıdır. Çünki müasir münaqişələrdə hadisələrin nəticəsini yalnız döyüş meydanı müəyyən etmir; riskin vaxtında aşkarlanması, düzgün qiymətləndirilməsi və qarşısının alınması da nəticəyə birbaşa təsir göstərir.

Nəticə etibarilə, “müharibələrin coğrafiyası genişlənir” ifadəsi Azərbaycan üçün sadəcə narahatlıq doğuran qlobal prosesin təsviri deyil. Bu, təhlükəsizlik siyasətinin daha geniş düşünülməsinin zəruriliyinə işarədir. Azərbaycanın şimalında və cənubunda gedən müharibələr ölkəni birbaşa müharibə tərəfinə çevirməsə də, onların yaratdığı enerji, logistika, iqtisadi, informasiya və terror təhlükələri Azərbaycanı daha çevik və qabaqlayıcı təhlükəsizlik siyasətinə sövq edir. Belə bir dövrdə Azərbaycanın əsas üstünlüklərindən biri coğrafi mövqeyini risk mənbəyindən strateji imkan vasitəsinə çevirmək potensialıdır. Bunun üçün enerji və nəqliyyat dəhlizlərinin təhlükəsizliyinin qorunması, Türk Dövlətləri Təşkilatı çərçivəsində məlumat və təcrübə mübadiləsinin gücləndirilməsi, kibertəhlükəsizlik və kritik infrastrukturun müdafiəsi, regional diplomatik əlaqələrin davam etdirilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Dünyanın müxtəlif istiqamətlərində müharibələr genişləndikcə Azərbaycan üçün ən mühüm məsələ yalnız “müharibədən kənarda qalmaq” deyil, dəyişən təhlükəsizlik mühitində dövlətin dayanıqlığını qorumaqdır. Bakıdakı təhlükəsizlik toplantısının mahiyyəti də məhz bundan ibarətdir: təhlükəni sərhəddə görünəndə deyil, hələ formalaşdığı mərhələdə görmək; baş verən hadisəyə yalnız cavab vermək deyil, onun mümkün nəticələrini əvvəlcədən hesablamaq.

Çünki bugünkü dünyada təhlükəsizliyin ən etibarlı formalarından biri hazırlıqlı olmaqdır. Azərbaycan üçün isə bu hazırlıq həm milli gücə, həm regional əməkdaşlığa, həm də Türk dünyasının ortaq təhlükəsizlik imkanlarının inkişafına söykənir".

Cavanşir Abbaslı
Musavat.com