Azərbaycanın xarici siyasətində dostluq və strateji tərəfdaşlıq mühüm yer tutur. Xüsusilə Türkiyə ilə münasibətlər cəmiyyətin böyük hissəsi üçün sadəcə diplomatik əlaqələr deyil, tarixi, mədəni və emosional bağlarla müşayiət olunan xüsusi münasibətlərdir.

Lakin dövlətçilik baxımından bir həqiqət var ki, onu heç bir dostluq münasibəti kölgədə qoymamalıdır: Azərbaycanın milli maraqları, dünyəvi dövlət modeli və ideoloji təhlükəsizliyi bütün xarici təsirlərdən qorunmalıdır.

Burada söhbət hansısa ölkəyə qarşı olmaqdan, xarici əlaqələri məhdudlaşdırmaqdan və ya dini azadlıqlara müdaxilədən getmir. Əksinə, söhbət dövlətin öz ərazisində fəaliyyət göstərən hər hansı dini, siyasi və ideoloji şəbəkəyə onun mənşəyindən asılı olmayaraq eyni hüquqi və təhlükəsizlik meyarı ilə yanaşmasından gedir. 

Azərbaycan Konstitusiyasının 18-ci maddəsi çox aydın şəkildə bildirir: din dövlətdən ayrıdır, bütün dini etiqadlar qanun qarşısında bərabərdir və dövlət təhsil sistemi dünyəvi xarakter daşıyır.

Bu, Azərbaycanın sadəcə hüquqi quruluşunu deyil, həm də milli təhlükəsizlik fəlsəfəsini müəyyən edən prinsiplərdən biridir.

Sünni və şiə vətəndaşın, dindarın və dünyəvi həyat tərzi keçirən şəxsin, müxtəlif dini icmaların bir dövlət daxilində birlikdə yaşaması Azərbaycanın sosial modelinin mühüm elementidir.

Problem dini inancın özündə deyil.

Problem dini və ya ideoloji inancın xarici siyasi təsir mexanizminə çevrilməsindədir.

FETÖ nümunəsi nə göstərdi?

Bu məsələnin ən ciddi nümunələrindən biri Fətullah Gülən hərəkatının Azərbaycandakı fəaliyyəti oldu.

Sovet İttifaqının dağılmasından sonra Türkiyədən müxtəlif dini, təhsil və ictimai təşəbbüslər Azərbaycana daxil olmağa başladı. Gülən hərəkatı da 1990-cı illərin əvvəllərində Azərbaycan daxil olmaqla postsovet məkanında sürətlə təşkilatlanmağa başladı. "Carnegie Endowment"-ın araşdırmasına görə, hərəkatın əsas vasitələri təhsil, media və biznes idi. Azərbaycanda isə xüsusilə məktəblər və universitetlər üzərindən geniş şəbəkə formalaşmışdı.

Bu şəbəkənin miqyası az deyildi.

2013-cü ilə dair həmin araşdırmada Azərbaycanda hərəkatla əlaqələndirilən 12 orta məktəb, bir universitet və ən azı 13 “Araz” hazırlıq kursunun fəaliyyət göstərdiyi, bu müəssisələrdə təxminən 250 müəllimin, onların 120-sinin Türkiyədən gələn şəxslərin olduğu qeyd edilir. Təxminən 2 min şagird və tələbənin bu sistemdə təhsil aldığı göstərilir.

“Qafqaz” Universiteti, “Çağ” məktəbləri və “Araz” kursları bu modelin ən görünən hissəsi idi.

Maraqlıdır ki, sistem açıq şəkildə dini məktəb modeli kimi qurulmamışdı. Araşdırmalara görə, məktəblərdə Azərbaycan dövlətinin dünyəvi təhsil proqramı tətbiq olunurdu. Lakin dərsdənkənar mühitdə “söhbət” adlandırılan görüşlər, müəllim və tələbələr arasındakı qeyri-formal əlaqələr, dini və ideoloji ədəbiyyatın yayılması vasitəsilə müəyyən dünyagörüşünün ötürülməsi baş verirdi.

Məhz burada dövlət üçün mühüm dərs ortaya çıxır.

İdeoloji təsir həmişə ideoloji şüarla gəlmir.

Bəzən o, ən yaxşı məktəb, ən uğurlu kurs, ən nüfuzlu universitet, ən fəal QHT və ya ən peşəkar media qurumu formasında görünə bilər.

Bu səbəbdən dövlətin təhlükəsizlik mexanizmləri yalnız açıq siyasi fəaliyyətə deyil, uzunmüddətli təşkilatlanma və xaricdən təsir imkanlarına da diqqət yetirməlidir.

Türkiyə faktoru necə qiymətləndirilməlidir?

Burada xüsusilə həssas məqam var.

Gülən hərəkatının Azərbaycanda möhkəmlənməsini sadəcə “Türkiyə bunu Azərbaycana gətirdi” kimi izah etmək elmi baxımdan düzgün olmaz. Doğrudur, biz Fetö tanımırdıq və bu şəbəkə elə Türkiyənin dəstəyi ilə ölkəmizə daxil oldu. Ancaq həmin zaman vəziyyət başqa idi. Elə Türkiyə dövləti də FETÖ-nün məqsədini bilmirdi. Elə problem də buradan qaynaqlanır ki, axırda çətin vəziyyətdə Azərbaycan da qaldı...

"Carnegie" araşdırmasında qeyd olunur ki, 1990-cı illərdə Türkiyənin diplomatik strukturları ilə Gülən şəbəkəsi arasında müəyyən maraq yaxınlığı yaranmış, bəzi türk diplomatları məktəblərin tədbirlərində iştirak etmiş və bu, həmin fəaliyyətə müəyyən mənada simvolik legitimlik qazandırmışdı. Lakin müəllif eyni zamanda Gülən hərəkatı ilə Türkiyə dövlətinin eyni struktur olmadığını vurğulayır.

"Brookings"-in araşdırması da həmin dövrdə Türkiyənin dini “yumşaq güc” siyasəti ilə Gülən şəbəkəsinin fəaliyyətinin müəyyən paralellər təşkil etdiyini, lakin bunların ayrı institutlar olduğunu qeyd edir.

Bu detal əslində məsələnin ən mühüm tərəfidir.

Çünki dövlət başqa ölkədən gələn hər bir təsirin həmin ölkənin rəsmi siyasəti olduğunu düşünməməlidir. Eyni zamanda, həmin ölkə ilə dostluğa görə oradan gələn bütün qeyri-dövlət strukturlarına avtomatik etimad da göstərmək olmaz.

Dövlət başqa dövlətlərlə münasibət qurur, amma xarici dövlətlərin daxilindəki bütün siyasi və ideoloji şəbəkələrlə münasibət qurmaq məcburiyyətində deyil.

2016-cı il niyə ciddi dərs oldu?

15 iyul 2016-cı ildə Türkiyədə baş verən dövlət çevrilişinə cəhd Gülən hərəkatına münasibəti kökündən dəyişdi. Türkiyə dövləti bu şəbəkəni FETÖ adı ilə terror təşkilatı kimi qiymətləndirdi və genişmiqyaslı tədbirlər həyata keçirdi.

Bütün bunların fonunda Azərbaycan da öz ərazisindəki həmin strukturlara münasibətdə yeni mərhələyə keçdi. 2016-cı ilin iyulunda “Qafqaz” Universitetinin bağlanması barədə universitetin təsisçisi Təhsil Nazirliyinə məlumat verdi. Sonrakı mərhələdə universitetin tələbələrinin digər ali məktəblərə yerləşdirilməsi təşkil edildi və 2017-ci ildə universitetin ləğvi ilə bağlı prosedurlar rəsmiləşdirildi.

Azərbaycanın bu qərarı bir daha göstərdi ki, xaricdəki siyasi proseslər müəyyən ideoloji şəbəkələrin başqa ölkələrdəki mövqeyinə də birbaşa təsir göstərə bilər.

Bu isə dövlətlər üçün mühüm sual yaradır:

Əgər bu gün təhlükəsiz və faydalı hesab edilən bir şəbəkə sabah həmin şəbəkənin mənşə ölkəsində təhlükə elan edilirsə, digər dövlət onun ərazisindəki fəaliyyətinə necə yanaşmalıdır?

Cavab sadədir: Azərbaycan qərarını başqa ölkənin daxili siyasi konyunkturasına əsasən deyil, öz milli qanunlarına və təhlükəsizlik maraqlarına əsasən verməlidir.

Əsas məsələ Türkiyə deyil, prinsipdir

Bu nöqtədə müzakirəni yalnız Türkiyə üzərində saxlamaq da düzgün deyil.

Çünki Azərbaycanın ideoloji təhlükəsizliyi baxımından problem təkcə Türkiyədən gələn təsirlərdən ibarət deyil.
İranın dini təsiri, Rusiyanın informasiya və siyasi təsir imkanları, Qərbin müxtəlif QHT və media platformaları vasitəsilə yaratdığı yumşaq güc, ərəb ölkələrindən gələn dini maliyyələşmə və digər transsərhəd ideoloji şəbəkələr eyni prinsip əsasında qiymətləndirilə bilər.

Mənbə dəyişə bilər, dövlət prinsipi dəyişməməlidir.

Əgər bir ideoloji şəbəkə Azərbaycana Türkiyədən gəlirsə, ona başqa, İrandan gəlirsə başqa, Avropadan gəlirsə üçüncü münasibət göstərmək dövlət təhlükəsizliyi baxımından ardıcıl yanaşma olmaz.

Meyar bir olmalıdır: həmin strukturun fəaliyyəti qanunidirmi? Maliyyə mənbələri şəffafdırmı? Xarici siyasi və ideoloji mərkəzlərlə əlaqəsi varmı? Azərbaycanda paralel təşkilatlanma yaratmaq cəhdi varmı? Dini və ya sosial fəaliyyət siyasi təsir mexanizminə çevrilirmi?

Bu sualların cavabı dövlət üçün əhəmiyyətlidir.

Dini azadlıqla xarici ideoloji təsiri qarışdırmaq olmaz

Azərbaycan qanunvericiliyi insanların dini etiqad azadlığını tanıyır. “Dini etiqad azadlığı haqqında” qanunda hər kəsin hər hansı dinə etiqad etmək, dini əqidəsini ifadə etmək, dini mərasimlərdə iştirak etmək və dini öyrənmək hüququ təsbit olunur.

Deməli, dövlətin mübarizə apardığı obyekt din yox, qanunsuz və xaricdən idarə olunan təşkilatlanma, radikallaşma, xarici siyasi təsir və milli təhlükəsizliyə təhdiddir.

Azərbaycanın Dini Qurumlarla İş üzrə Dövlət Komitəsinin funksiyaları arasında da dini azadlığın təmin olunması ilə yanaşı, dini radikalizm və ekstremizmin qarşısının alınması, dini ədəbiyyatın ekspertizası, dini qurumların qeydiyyatı və xarici dini təşkilatlarla əməkdaşlığın qanunvericilik çərçivəsində tənzimlənməsi kimi vəzifələr var.

Azərbaycan üçün ən sağlam model budur: xarici təsirlərə münasibətdə “dost ölkə” və “düşmən ölkə” filtri yox, “milli maraq” filtri işləməlidir.

Bu yanaşma Türkiyəyə qarşı deyil.

Əksinə, Türkiyə ilə strateji münasibətlərin sağlam qalmasının şərtlərindən biri də Azərbaycan dövlətinin öz qərarlarını müstəqil şəkildə verməsidir.

Eyni şey digər tərəfdaşlara da aiddir.

Dostluq dövlətlər arasında əməkdaşlığı asanlaşdırmalıdır, dövlətin öz təhlükəsizlik mexanizmlərini zəiflətməməlidir.
Çünki xarici ideoloji təsirin təhlükəli olması üçün mütləq düşmənçilik məqsədi daşıması da şərt deyil. Bəzən başqa ölkənin öz daxili siyasi mübarizəsinin nəticəsi Azərbaycana təsir göstərə bilər. Bəzən bir dini cərəyanın öz ölkəsində apardığı mübarizə başqa ölkələrə də şəbəkə şəklində yayıla bilər. Bəzən isə bir dövlətin “yumşaq güc” aləti kimi istifadə etdiyi mexanizmlər illər sonra həmin dövlətin öz siyasi maraqları dəyişdikdə tamamilə başqa məna qazana bilər.

FETÖ hadisəsi bunun bariz nümunələrindən biridir.

Ona görə də Azərbaycanın qarşısında duran məsələ hansısa bir ölkədən gələn təsiri bloklamaq deyil. Məsələ bütün xarici təsirlərə qarşı dövlətin immunitetini gücləndirməkdir.

Təhsil sistemi, media, QHT sektoru, dini icmalar, sosial layihələr və ictimai təşkilatlar bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Xarici maliyyələşmə və əlaqələr qadağan edilmədən, amma şəffaf və hüquqi nəzarət altında saxlanılmalıdır. Dövlət qanuni fəaliyyətlə xarici təsir mexanizmi arasında fərqi dəqiq müəyyənləşdirməlidir.

Çünki ideoloji müstəqillik dövlət müstəqilliyinin görünməyən tərəfidir.

Azərbaycan öz ərazisində hansı ideologiyanın, hansı dini şəbəkənin və hansı xarici siyasi təsir mexanizminin nə qədər təşkilatlanacağına özü qərar verməlidir. Nə qədər yaxın, nə qədər dost, nə qədər strateji tərəfdaş olmasından asılı olmayaraq.

Dövlətin qapısı dostluğa açıq ola bilər, amma dövlətin sükanı yalnız öz əlində qalmalıdır.

FETÖ təcrübəsinin Azərbaycan üçün ən mühüm dərsi də budur: xarici ideoloji şəbəkələrə münasibət dostluq münasibətlərinin emosional məntiqi ilə deyil, dövlət maraqlarının soyuq və hüquqi məntiqi ilə müəyyənləşdirilməlidir.
Çünki sabah hansı ölkədə hansı siyasi qüvvənin hakimiyyətdə olacağını, hansı dini cərəyanın dövlətlə qarşıdurmaya girəcəyini və hansı ideoloji şəbəkənin təhlükə elan ediləcəyini əvvəlcədən bilmək mümkün deyil.
Amma Azərbaycan dövlətinin öz milli maraqlarını qoruyacağına əvvəlcədən qərar vermək mümkündür.
Və bu qərarın ünvanı yalnız bir ölkə olmamalıdır.

Türkiyə də daxil olmaqla, bütün xarici qüvvələrə münasibətdə eyni prinsip işləməlidir: Azərbaycanla dostluq etmək başqa məsələdir, Azərbaycana ideoloji istiqamət vermək başqa.

Azərbaycanın milli birliyi və dünyəvi dövlət modeli isə heç bir xarici ideoloji layihənin sınaq meydanına çevrilməməlidir və çevrilmir də...

Əli Rais,
Musavat.com