Üç il əvvəl - 2023-cü il sentyabrın 19-da Azərbaycan Qarabağdakı Ermənistan silahlı birləşmələrinə qarşı antiterror əməliyyatına başladı. Əməliyyat 23 saat 43 dəqiqə davam etdi və sentyabrın 20-də atəşin dayandırılması, separatçı qüvvələrin təslim olması ilə başa çatdı. Onilliklər boyu davam edən silahlı münaqişəyə məhz həmin vaxt son nöqtə qoyuldu.

Bu gün, həmin hadisələrdən üç il sonra, onların əhəmiyyətini yalnız hərb tarixinin prizmasından qiymətləndirmək artıq mümkün deyil.

2023-cü il sentyabrın 19-u təkcə bir müharibənin başa çatdığı gün deyil, həm də Cənubi Qafqazda tamamilə yeni siyasi dövrün başlandığı tarix oldu.

Azərbaycan beynəlxalq səviyyədə tanınmış ərazisi üzərində tam nəzarəti bərpa etdikdən sonra əvvəlki münaqişənin predmeti də aradan qalxdı. Onilliklər ərzində nəhəng siyasi, diplomatik və informasiya konstruksiyasının üzərində qurulduğu reallıq yox oldu. Məhz bu münaqişənin nizamlanması üçün yaradılmış strukturlara obyektiv ehtiyac da qalmadı.

Bunun ən bariz nümunəsi ATƏT-in Minsk qrupudur. Ermənistan və Azərbaycanın 2025-ci il sentyabrın 1-də etdiyi birgə müraciətdən sonra ATƏT Minsk prosesinin və onunla bağlı strukturların bağlanması barədə qərar qəbul etdi. 2025-ci il noyabrın 30-da isə həmin strukturların bağlanması prosesi başa çatdı.

İlk baxışdan hər şey sadə görünür.

Əvvəlki münaqişə yoxdursa, onun nizamlanması üçün yaradılmış əvvəlki mexanizmə də ehtiyac qalmır. Ancaq məsələnin ən maraqlı tərəfi məhz burada başlayır.

Çünki hərbi əməliyyatla müharibəni bitirmək, siyasi reallığı dəyişmək, beynəlxalq strukturu bağlamaq və sülh müqaviləsi imzalamaq mümkündür. Lakin elə bir məsələ var ki, onu hökumətin bir qərarı və ya beynəlxalq sənədə atılan bir imza ilə dəyişmək mümkün deyil.

Bu, insan şüurudur.

Elə buna görə də əminəm ki, Ermənistan–Azərbaycan sülh prosesinin əsas problemi bu gün artıq yalnız diplomatiya, sərhədlər, kommunikasiyalar və ya hüquqi ifadələr müstəvisində deyil.

Problem daha dərindədir: ideologiyada, tarixi yaddaşda, onilliklər ərzində cəmiyyətin şüurunda formalaşdırılmış qonşu obrazındadır. Açıq desək, köhnə münaqişədən birdəfəlik qurtulmağın mümkün olması üçün məhv edilməli olan “Kaşşeyin iynəsi” də məhz buradadır.

Gəlin siyasi reallıq dəyişdikdə siyasi ritorikanın necə sürətlə dəyişdiyini xatırlayaq.

2019-cu ilin avqustunda Xankəndidə çıxış edən baş nazir Nikol Paşinyan “Qarabağ Ermənistandır və nöqtə” demişdi. Bu, opponentlərinin onun mövqeyi barədə söylədiyi fikir deyil, Ermənistan baş nazirinin çıxışının rəsmi şəkildə yayımlanmış mətnidir.

Bir neçə il keçdi.

2023-cü il hadisələrindən sonra Ermənistan rəhbərliyi Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün tanınması mövqeyindən çıxış etməyə başladı. Artıq 2024-cü ilin fevralında Paşinyan açıq şəkildə bildirirdi ki, Ermənistan və Azərbaycan 1991-ci il Alma-Ata Bəyannaməsi əsasında bir-birinin ərazi bütövlüyünü tanıyır. 2025-ci ildə isə o, hər iki ölkənin bir-birinin suverenliyini, ərazi bütövlüyünü və beynəlxalq səviyyədə tanınmış sərhədlərinin toxunulmazlığını qəbul etdiyini deyirdi.

Siyasi reallıq dəyişdi və onunla birlikdə siyasi ritorika da dəyişdi. Lakin burada əsas sual meydana çıxır: bu, kifayətdirmi? Xarici siyasət kursu dəyişdiyi kimi, ictimai şüuru da eyni sürətlə dəyişmək mümkündürmü?

Mən bu suala cavab verməyə tələsməzdim.

Çünki siyasi konyunktura bir şeydir, strateji yenidəndəyərləndirmə isə tamam başqa.

Siyasətçi siyasi dönüş edə, dövlət xarici siyasət kursunu dəyişə, hökumət isə hələ dünən qəti şəkildə inkar etdiyi həqiqəti bu gün qəbul edə bilər.

Ancaq cəmiyyət əmrlə dəyişmir. Xüsusən də iki dəfə müharibədən keçmiş, minlərlə insan itirmiş, onilliklər boyu qarşılıqlı nifrət mühitində yaşamış, öz tarixi və qonşu xalq barədə ona tamamilə müəyyən bir təsəvvür aşılanmış cəmiyyət.

Məhz buna görə əminəm ki, Ermənistan–Azərbaycan münasibətlərinin normallaşması prosesində belə böhranlar hələ dəfələrlə yaranacaq.

Dünən bir böhran vardı, bu gün başqası var, sabah isə üçüncüsü ortaya çıxacaq. Bu, heç də sülh prosesinin dayandığı anlamına gəlmir. Əksinə, prosesin daha mürəkkəb mərhələyə keçdiyini göstərir.

Söhbət ərazilərdən, sərhədlərdən, kommunikasiyalardan, beynəlxalq strukturlardan və siyasi bəyanatlardan getdiyi müddətdə mübahisə əsasən dövlətlər arasında aparılırdı.

İndi isə tədricən cəmiyyətlər barədə danışmağa başlayırıq. Bu, qat-qat çətindir. Çünki ərazini azad etmək, sərhədi delimitasiya və demarkasiya etmək, beynəlxalq strukturu bağlamaq, sənəd imzalamaq mümkündür. Bəs insanın şüurundan qonşunun əbədi düşmən obrazını necə silmək olar?

Əsas sual budur.

Xarici diplomatların Qarabağa və Şərqi Zəngəzura son səfərləri ilə bağlı yaşananlar Azərbaycanın yaratdığı yeni reallığın müəyyən erməni dairələrində nə qədər ağrılı qarşılandığını göstərdi. Mən bu barədə “Sülhün lakmus kağızı” adlı məqaləmdə ətraflı yazmışam və həmin arqumentləri təkrarlamaq istəmirəm.

Ancaq hazırkı böhran başqa baxımdan maraqlıdır. O göstərir ki, sülh gündəliyi irəlilədikcə diplomatik konyunkturanın başa çatdığı, ideologiyanın isə başladığı həmin qırmızı xəttə yaxınlaşırıq.

“Kaşşeyin iynəsi” də məhz burada üzə çıxır. Ermənistandakı konstitusiya məsələsi isə onun yalnız bir elementidir.

Azərbaycan Ermənistanın konstitusiya sistemindən ərazi iddiası kimi qiymətləndirilə biləcək hər cür müddəanın çıxarılmasını zəruri sayır. Ermənistan tərəfi isə Konstitusiyanın özündə Qarabağa birbaşa və ya dolayı istinad olmadığını bildirir, preambulada Müstəqillik Bəyannaməsinə edilən istinadın özünəməxsus xüsusiyyətini əsas gətirir.

Lakin hüquqi mübahisəni bir kənara qoysaq, inkar edilməsi mümkün olmayan bir fakt var: Ermənistanın 1990-cı il Müstəqillik Bəyannaməsində Ermənistan SSR ilə Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinin “birləşdirilməsi” barədə 1989-cu il 1 dekabr tarixli birgə qərara birbaşa istinad edilir. Ermənistan Konstitusiyasının preambulasında isə Müstəqillik Bəyannaməsində təsbit olunmuş milli məqsədlər dövlətçiliyin təməli kimi elan olunur.

Deməli, məsələ bir hüquqi mübahisədən qat-qat genişdir.

Hətta sabah bütün zəruri dəyişikliklər edilsə və sülh müqaviləsi imzalansa belə, bu, onilliklər boyu erməni cəmiyyətinin Azərbaycana və Türkiyəyə münasibətini formalaşdıran ideoloji mühitin avtomatik olaraq yox olması demək deyil.

Beləliklə, ən ağrılı məsələyə — tarixi yaddaşa, məktəb dərsliklərinə, ictimai rəmzlərə, abidələrə, qəhrəmanlara və dövlətlə cəmiyyətin kimi xatırlanmağa layiq sayması məsələsinə gəlib çatırıq.

Axı abidə sadəcə tunc və ya daş deyil. Abidə dövlətin və cəmiyyətin gələcək nəslə ünvanladığı bəyanatdır. O, “gənclərə kimi qəhrəman kimi təqdim edirik?” sualına verilən cavabdır.

Məhz buna görə Üçüncü Reyxlə əməkdaşlıq etdiyinə görə ömürlük həbsə məhkum olunmuş Qaregin Njdenin abidəsi ilə bağlı məsələ bir abidənin hüdudlarından çox-çox kənara çıxır.

2016-cı ildə İrəvanın mərkəzində Njdenin abidəsi açıldı. Mərasimdə iştirak edən Ermənistanın o vaxtkı prezidenti Serj Sarkisyan abidənin önünə gül dəstəsi qoydu. İrəvanın rəsmi şəhər resursu bu gün də Njdeni milli ideoloq adlandırır və açıq şəkildə yazır ki, abidə yalnız onun xatirəsini yaşatmır, həm də “ideyalarını nəsillərə ötürür”, milli ruhu tərbiyə edir.

Burada görməzdən gəlinməsi mümkün olmayan bir sual meydana çıxır.

Qonşu xalqla sülh qurmaqla yanaşı, paytaxtın düz mərkəzində milli müstəsnalıq və qonşularla qarşıdurma ideologiyası ilə bağlı keçmişin ictimai rəmzlərini necə qoruyub saxlamaq olar?

Bu sual yalnız bugünkü hakimiyyətə deyil, həm də cəmiyyətə ünvanlanır. Çünki sülh prosesi təkcə yeni siyasi bəyanatlar deyil, keçmişə yeni münasibət də tələb edir.

Mən şüurlu şəkildə bu yazını Njde ətrafında növbəti bioqrafik mübahisəyə çevirmək istəmirəm. Bunun üçün tarixçilər və mütəxəssislər var. Ancaq onun fəaliyyəti və ideoloji irsinin, o cümlədən İkinci Dünya müharibəsi illərində nasist Almaniyası ilə münasibətlərinin bütün dünyada bu gün də son dərəcə ciddi mübahisə predmeti olduğunu görməzdən gəlmək olmaz.

Müasir Ermənistanın onu milli ideoloq kimi ictimai şəkildə əbədiləşdirməyə davam etməsinə isə heç göz yummaq olmaz.

Bu, artıq tarix deyil - bu, bu gün və deməli, həm də gələcəkdir.

Lakin Qaregin Njde daha geniş problemin yalnız bir rəmzidir.

İrəvanda Azərbaycan və Türkiyə nümayəndələrinə qarşı terror aktları törətmiş şəxslərlə bağlı başqa abidələr, memoriallar və xatirə məkanları da mövcuddur. Burada yenə eyni sual meydana çıxır: biz gələcək nəslə məhz nə ötürürük? Tarixi, yoxsa keçmişin kultunu? Yaddaşı, yoxsa nifrəti? Milli qüruru, yoxsa milli müstəsnalığı?

Bunlar prinsipial şəkildə fərqli anlayışlardır.

Hər bir xalqın öz tarixini xatırlamaq, həlak olanlarını anmaq və milli kimliyini qorumaq hüququ var. Ancaq bu hüquqların heç biri qonşu xalqı əbədi düşmənə çevirməyi tələb etmir. Sağlam tarixi yaddaşla münaqişə ideologiyası arasındakı sərhəd də məhz buradan keçir.

Öz faciələrini gələcək nəslin uşaqlarına nifrət üçün lisenziyaya çevirmədən də xatırlamaq mümkündür. Düşməni əbədi tarixi kateqoriyaya çevirmədən də öz qəhrəmanlarına hörmət etmək olar. Başqa ölkəyə nifrət tərbiyə etmədən də öz vətənini sevmək mümkündür.

Ancaq Ermənistan həqiqətən “müharibədən sonrakı” vəziyyətdən dayanıqlı sülh vəziyyətinə keçmək istəyirsə, gec-tez məhz bu suallara cavab verməli olacaq.

Azərbaycana, Türkiyəyə, Qərbə və ya Rusiyaya deyil - özünə. Çünki son illərin siyasi tarixi sadə bir həqiqəti artıq göstərib: reallıq siyasi miflərdən daha güclüdür.

Uzun illər Qarabağ ətrafında siyasi konstruksiya mövcud idi və o çökdü. Uzun illər Minsk qrupu ətrafında beynəlxalq konstruksiya vardı və o da tarixə qovuşdu. 2025-ci ilin sentyabrında ATƏT Ermənistan və Azərbaycanın birgə müraciəti əsasında Minsk prosesini rəsmən bağladı.

Ancaq ideoloji konstruksiyalar beynəlxalq təşkilatlarla birlikdə yoxa çıxmır. Buna görə də bu gün sadəcə “Qarabağ Azərbaycandır” demək kifayət deyil.

Bu sözlər nə vaxtsa yalnız hökumətin siyasi formulu deyil, cəmiyyətin qəbul etdiyi yeni reallığın bir hissəsinə çevrilməlidir. Bu isə daha çətindir.

Çünki siyasi konyunkturaya uyğun hərəkət etmək bir şeydir, Ermənistan–Azərbaycan münasibətlərini bugünkü vəziyyətə gətirib çıxaran səbəbləri strateji baxımdan yenidən dəyərləndirmək isə tamam başqa.

Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü qüvvələr nisbətinin dəyişməsi tələb etdiyi üçün də tanımaq olar, əvvəlki siyasətin dalana dirəndiyini həqiqətən anladığın üçün də.

Sülh müqaviləsini başqa çıxış yolu qalmadığı üçün də imzalamaq olar, onu yeni tarixi dövrün başlanğıcı kimi qəbul edərək də. Bu iki yanaşma arasında böyük fərq var.

Məhz buna görə düşünmürəm ki, bugünkü sülh prosesini yalnız imzalanmış sənədlərin sayı ilə ölçmək lazımdır. Daha mühüm göstərici var.

Cəmiyyətlərin bir-birinə münasibəti dəyişirmi? Əbədi düşmən obrazı yox olurmu? Məktəb dərsliklərinin dili dəyişirmi? Keçmişin rəmzlərinə münasibət yenilənirmi? Zorakılığın qəhrəmanlaşdırılmasına son qoyulurmu?

Azərbaycan və Ermənistandakı uşaqlar bir-birinə babalarının müharibəsinin davamçıları kimi deyil, yanaşı yaşamalı olacaq qonşular kimi baxmağa başlayırlarmı?

Əsl dönüşdən yalnız o zaman danışmaq mümkün olacaq. Buna qədər isə əldə etdiyimiz yalnız siyasi normallaşma olacaq. Bu isə hələ tarixi barışıq deyil. İndiki məqamın əsas paradoksu da məhz bundadır.

Azərbaycan müharibədə qalib gəldi. İndi bütün Cənubi Qafqaz qarşısında daha mürəkkəb vəzifə dayanır — sülhü qazanmaq. Bunun üçün güclü ordu, diplomatiya və beynəlxalq sazişlər kifayət deyil.

Yeni siyasi mədəniyyətə, yeni tarixi mədəniyyətə ehtiyac var. Yaddaşla intiqamı, vətənpərvərliklə nifrəti, milli kimliklə milli müstəsnalığı bir-birindən ayırmağı öyrənmək lazımdır.

Çünki dövlətlər arasında sülh prezidentlərin imzası ilə başlaya bilər, xalqlar arasında sülh isə tamamilə başqa bir yerdə — insanın şüurunda başlayır.

Məhz buna görə növbəti böhranı sülh prosesinin iflasının sübutu kimi qəbul etməzdim. Əksinə, hər belə böhran köhnə minaların harada gizləndiyini göstərir. Hazırkı böhran isə ən dərin minalardan birini üzə çıxardı.

Biz münaqişənin ideoloji tərkib hissəsinə - “Kaşşeyin iynəsi”nə gəlib çatmışıq. Siyasi liderlər tarixin yeni səhifəsinin iki müharibə arasındakı müvəqqəti fasiləyə çevrilməsini həqiqətən istəmirlərsə, gec-tez bu iynəni tapmalı olacaqlar.

Çünki separatçı layihəni məhv etmək, Minsk qrupunu bağlamaq, sülh müqaviləsi imzalamaq, sərhədləri və nəqliyyat kommunikasiyalarını açmaq mümkündür. Ancaq yeni nəslin şüurunda qonşunun tarixi düşmən obrazı yaşamaqda davam edirsə, münaqişə sadəcə formasını dəyişir.

Məhz buna görə əsl sülh nifrətin yenidən istehsalının dayandığı yerdən başlayır.

Müharibə döyüş meydanında bitir, sülh isə insanların şüurunda başlayır. Yazımı Albert Eynşteynin bu sözləri ilə tamamlamaq istərdim: “Sülhü güc vasitəsilə qorumaq mümkün deyil; ona yalnız qarşılıqlı anlaşma yolu ilə nail olmaq olar”.

Ancaq anlamaq öz tarixini unutmaq demək deyil. Anlamaq tarixə nifrətsiz baxmaq bacarığıdır. Görünür, bu gün həm Azərbaycan, həm də Ermənistan məhz bunu öyrənməlidir.

Ramiz Yunus,
politologiya professoru
“Xəzər” Beynəlxalq Universiteti