ABŞ prezidenti Donald Trampın İrana qarşı planlaşdırılan yeni hərbi zərbələri dayandırması və Tehranla danışıqlara üstünlük verməsi dünya enerji bazarlarında dərhal reaksiya doğurub.

Brent markalı neftin qiyməti 5 faizdən çox azalaraq 83 dollar səviyyəsinə, ABŞ-ın WTI nefti isə təxminən 80 dollara enib. Bu enişin əsas səbəbi bazarların ABŞ–İran qarşıdurmasının daha geniş regional müharibəyə çevrilməsi təhlükəsinin azaldığını düşünməsidir. Lakin neftin qiyməti qarşıdurmadan əvvəlki səviyyədən hələ də xeyli yüksəkdir. Bu da investorların diplomatik açıqlamaları yekun razılaşma kimi qəbul etmədiyini göstərir. (Reuters⁠)

Trampın qərarı ilk baxışda siyasi-diplomatik geri çəkilmə təsiri bağışlasa da, əslində Vaşinqtonun qarşısında duran iqtisadi məcburiyyətlərlə də bağlıdır.

Musavat.com-a görə, İranla beş aya yaxın davam edən hərbi qarşıdurma, Hörmüz boğazında gəmi hərəkətinin kəskin azalması və tankerlərə hücumlar neftin qiymətini bir müddət 100 dolların üzərinə qaldırmışdı. Bahalaşma benzin, təyyarə yanacağı, yükdaşıma və istehsal xərclərinə keçərək ABŞ da daxil olmaqla dünyanın bir çox ölkəsində inflyasiya təzyiqini gücləndirib. Buna görə Vaşinqton üçün məsələ artıq yalnız İranın nüvə proqramı deyil, həm də qlobal enerji böhranının ABŞ iqtisadiyyatına və Tramp administrasiyasının daxili siyasi mövqelərinə vurduğu zərərdir. 

Dünya enerji bazarında nə dəyişəcək?

Hörmüz boğazı müharibədən əvvəl dünya üzrə daşınan neft və mayeləşdirilmiş təbii qazın təxminən beşdəbirinin keçdiyi əsas enerji arteriyası idi. İranın boğazı böyük ölçüdə bağlaması, gəmilərə hücum təhlükəsi və sığorta şirkətlərinin risk haqlarını artırması bazarda fiziki çatışmazlıqdan daha çox təhlükə qiyməti yaradıb. Başqa sözlə, neftin bugünkü qiymətinin müəyyən hissəsi hasilat xərclərindən deyil, müharibənin sabah yenidən genişlənə biləcəyi ehtimalından formalaşır. (Reuters⁠)

Əgər ABŞ və İran Hörmüzdə sərbəst və təhlükəsiz gəmiçiliyi təmin edən işlək mexanizm yaratsalar, tanker hərəkəti bərpa olunsa və hücumlar dayandırılsa, neft qiymətlərindəki geosiyasi risk əlavəsi mərhələli şəkildə azalacaq. Bu halda Brent neftinin qiyməti 80 dolların altına doğru hərəkət edə bilər. OPEC+ ölkələrinin sentyabr üçün hasilatı gündəlik 188 min barel artırmaq qərarı da qiymətlərin aşağı düşməsini sürətləndirə bilər. Lakin bu, yalnız boğazdan keçid real şəkildə bərpa olunarsa mümkündür. Kağız üzərində razılaşma əldə edilməsi kifayət etməyəcək. Tankerlərin, sığortaçıların və yükdaşıma şirkətlərinin təhlükəsizliyə inanması lazımdır. 

Razılaşma əldə olunarsa, neftlə yanaşı, mayeləşdirilmiş təbii qaz bazarı da rahatlaşacaq. Hörmüzdən Qətərin böyük həcmdə LNG ixracı keçir. Boğazın açılması Avropa və Asiyada qaz tədarükü ilə bağlı qorxuları azalda, spot qaz qiymətlərini aşağı sala bilər. Bu, xüsusilə enerji idxalından asılı olan Avropa, Yaponiya, Cənubi Koreya, Hindistan və Çin üçün müsbət nəticə doğurar.

Neftin ucuzlaşması qlobal inflyasiyanı zəiflədə, nəqliyyat və istehsal xərclərini aşağı sala bilər. Bu isə ABŞ və Avropanın mərkəzi banklarına faiz siyasətini yumşaltmaq üçün əlavə imkan yaradar. Eyni zamanda neft ixracatçılarının gəlirləri azalacağı üçün enerji istehsal edən ölkələr və şirkətlər baxımından nəticə tamamilə müsbət olmayacaq.

Azərbaycan üçün ilk nəticə: neft gəlirlərinə təsir

Azərbaycan üçün ABŞ–İran münasibətlərinin yumşalması iki istiqamətdə qiymətləndirilməlidir. Birinci istiqamət neftin qiyməti və dövlət gəlirləridir. Azərbaycanın 2026-cı il dövlət büdcəsi neftin bir barelinin orta hesabla 65 dollar olması əsasında hazırlanıb. Hazırkı qiymətlər kəskin enişdən sonra belə bu həddən yuxarıdır. Buna görə neftin 80–85 dollar aralığında qalması büdcə üçün təhlükə yaratmır, əksinə, əlavə gəlir imkanlarını qoruyur. 

Lakin ABŞ–İran arasında tam və uzunmüddətli razılaşma əldə edilərsə, Hörmüz açılarsa və bazardan müharibə əlavəsi çıxarsa, neftin qiyməti tədricən daha aşağı səviyyələrə enə bilər. Qiymət 65 dollardan aşağı düşmədiyi müddətdə Azərbaycanın büdcə planlaması ciddi risklə üzləşməyəcək. Ancaq neftin uzun müddət 60 dollar və ya daha aşağı səviyyədə qalması dövlət büdcəsinin neft gəlirlərinə, Dövlət Neft Fondunun daxilolmalarına və tədiyyə balansına təsir edə bilər.

Burada başqa mühüm amil də var. Azərbaycanda neft hasilatı əvvəlki illərlə müqayisədə azalır. 2026-cı ilin birinci rübündə ölkənin gündəlik neft hasilatı təxminən 450 min barel, kondensatla birlikdə isə 555 min barel olub. Hasilatın azalması şəraitində qiymətin aşağı düşməsi gəlirlərə ikiqat təsir göstərə bilər: həm satılan neftin həcmi, həm də hər bareldən əldə edilən gəlir azalır. 

Deməli, Azərbaycan üçün optimal ssenari neftin nə kəskin bahalaşması, nə də sürətlə ucuzlaşmasıdır. 70–85 dollar arasında sabit qiymət büdcə gəlirləri, iqtisadi planlama və inflyasiyanın idarə olunması baxımından daha əlverişli görünür.

Bahalı neft Azərbaycan üçün yalnız qazanc deyil

Neftin 100 dolları keçməsi Azərbaycana əlavə valyuta gəliri gətirsə də, bunun iqtisadi və siyasi mənfi tərəfləri də var. Yüksək neft qiyməti dünya üzrə ərzaq, logistika, aviasiya və sənaye məhsullarının bahalaşmasına səbəb olur. Azərbaycan idxaldan asılı olduğu bir sıra məhsullarda bu bahalaşmanı daxili bazarda hiss edə bilər.

Hörmüzdə uzunmüddətli qarşıdurma həmçinin Azərbaycanın xarici ticarət tərəfdaşlarının iqtisadiyyatını zəiflədə bilər. Türkiyə, Avropa ölkələri və Gürcüstanda enerji xərclərinin artması həmin ölkələrin iqtisadi inkişafına və Azərbaycan məhsullarına tələbatına mənfi təsir göstərə bilər. Buna görə neftdən əlavə gəlir qazanmaqla yanaşı, idxal inflyasiyası, bahalı daşımalar və zəif xarici tələb riski meydana çıxır.

Bu baxımdan ABŞ–İran gərginliyinin azalması Azərbaycan iqtisadiyyatı üçün ümumi mənzərədə daha çox müsbət sayıla bilər. Neft gəlirləri müəyyən qədər azalsa da, dünya ticarətinin sabitləşməsi, idxal qiymətlərinin aşağı düşməsi və regionda təhlükəsizlik riskinin azalması iqtisadiyyat üçün daha sağlam mühit yaradar.

Azərbaycanın qazının strateji əhəmiyyəti azala bilərmi?

Yaxın Şərqdə enerji böhranı Azərbaycanın Avropa üçün əhəmiyyətini artırıb. Azərbaycan qazı Cənub Qaz Dəhlizi vasitəsilə Avropa bazarlarına birbaşa çatdırılır və Hörmüz boğazından asılı deyil. Bu səbəbdən Körfəzdə gərginlik artdıqca Bakı sabit, alternativ və siyasi baxımdan etibarlı təchizatçı kimi daha çox önə çıxır.

Azərbaycan 2026-cı ilin əvvəlindən Almaniya və Avstriyaya qaz tədarükünə başlayıb. Bununla Azərbaycan qazını alan ölkələrin sayı 16-ya çatıb. Almaniyanın SEFE şirkəti ilə ildə 1,5 milyard kubmetr qazın çatdırılmasını nəzərdə tutan onillik müqavilə bağlanıb. Bu, Azərbaycanın qaz ixracının artıq yalnız Cənubi və Balkan Avropası ilə məhdudlaşmadığını göstərir. 

ABŞ–İran razılaşması və Hörmüzün açılması Qətər LNG-sinin Avropaya rahat çıxışını bərpa edərsə, Avropa qaz bazarındakı qiymətlər aşağı düşə bilər. Bu isə Azərbaycan qazına yaranmış təcili tələbi müəyyən qədər azalda bilər. Lakin uzunmüddətli perspektivdə Azərbaycanın üstünlüyü qalır. Boru kəməri ilə çatdırılan qaz LNG bazarındakı qiymət sıçrayışlarından daha az asılıdır və Avropanın enerji mənbələrini şaxələndirmə strategiyasına uyğundur.

Azərbaycanın qarşısındakı əsas məsələ mövcud geosiyasi fürsətdən istifadə edərək uzunmüddətli qaz müqavilələri, yeni hasilat layihələri və Cənub Qaz Dəhlizinin əlavə genişləndirilməsi üçün təminat almaqdır. Yalnız yüksək qiymətlərə arxalanmaq kifayət deyil. Azərbaycanın qaz ixracını artırması yeni sərmayə və əlavə boru kəməri imkanlarından asılıdır. 

İranla qonşuluq: Azərbaycan üçün təhlükəsizlik məsələsi

ABŞ–İran hərbi qarşıdurmasının davam etməsi Azərbaycan üçün təkcə enerji və büdcə məsələsi deyil. İran Azərbaycanla uzun sərhədə malik qonşu dövlətdir. İran ərazisində hərbi əməliyyatların genişlənməsi qaçqın axını, sərhəd təhlükəsizliyi, hava məkanında risklər, ticarət əlaqələrinin pozulması və regiondakı kommunikasiya layihələrinin təhlükə altına düşməsi kimi nəticələr yarada bilər.

İran daxilində sabitliyin zəifləməsi Güney Azərbaycanda yaşayan milyonlarla soydaşımızın təhlükəsizliyinə də birbaşa təsir edir. Buna görə Bakı üçün ən əlverişli ssenari İranın nüvə silahı əldə etməsinin qarşısının diplomatik yolla alınması, eyni zamanda İran dövlətinin parçalanması və regionun uzunmüddətli xaosa sürüklənməsi təhlükəsinin aradan qaldırılmasıdır.

Azərbaycan həm ABŞ və İsraillə münasibətlərini, həm də İranla qonşuluq reallığını nəzərə almalı olan mürəkkəb geosiyasi mövqedədir. Bakı bu qarşıdurmada bir tərəfin hərbi platformasına çevrilməkdən çəkinəcək, ərazisinin üçüncü dövlətə qarşı istifadə edilməməsi mövqeyini qoruyacaq və diplomatik həllə üstünlük verəcək.

Hazırkı yumşalma uzunmüddətli olacaqmı?

Mövcud məlumatlar uzunmüddətli sülhdən danışmaq üçün hələ yetərli deyil. Tramp yeni hücumu dayandırıb və danışıqların başlanacağını açıqlayıb. Lakin danışıqların yeri, formatı, iştirakçıları və hüquqi çərçivəsi barədə bütün detallar açıqlanmayıb. İran Hörmüz boğazında gəmiçiliyin bərpası ilə bağlı Omanla müzakirələr aparır, lakin Tehran boğaz üzərində nəzarətindən imtina etmək niyyətində deyil. İsrail isə İranın nüvə və raket proqramlarını bərpa edəcəyi halda birtərəfli zərbə endirə biləcəyini bildirir. 

Əvvəlki atəşkəs və diplomatik fasilələrin qısa müddət sonra pozulması da ehtiyatlı olmağa əsas verir. İyul ayında ABŞ zərbələri bir neçə dəfə dayandırılmış, neft qiymətləri aşağı düşmüş, lakin danışıqlar nəticə vermədikdə qarşılıqlı hücumlar yenidən başlamışdı. İyulun sonunda neftin qiyməti diplomatik ümidlər fonunda təxminən 5 faiz ucuzlaşsa da, analitiklər əvvəlki fasilələrin müvəqqəti olduğunu xatırladırdılar. 

Uzunmüddətli razılaşma üçün ən azı dörd əsas məsələ həll edilməlidir:

Birincisi, Hörmüz boğazının bütün ticarət gəmiləri üçün maneəsiz açılması və gəmiçiliyin təhlükəsizliyinə beynəlxalq təminat verilməlidir.

İkincisi, İranın nüvə proqramının həcmi, zənginləşdirilmiş uran ehtiyatları və beynəlxalq yoxlamalar barədə konkret razılaşma əldə olunmalıdır.

Üçüncüsü, ABŞ sanksiyalarının hansı ardıcıllıqla və hansı şərtlərlə yumşaldılacağı müəyyənləşdirilməlidir.

Dördüncüsü, İsrailin və İranın regiondakı tərəfdaş qüvvələrinin razılaşmanı pozacaq birtərəfli hərəkətlərinin qarşısını alan mexanizm yaradılmalıdır.

Bu məsələlərdən yalnız birinin həll olunmaması bütün diplomatik prosesi yenidən hərbi eskalasiyaya qaytara bilər.

Üç mümkün ssenari

Ən real görünən birinci ssenari məhdud və mərhələli razılaşmadır. Hörmüz boğazı müəyyən şərtlərlə açılır, qarşılıqlı zərbələr dayandırılır, nüvə proqramı üzrə danışıqlar isə aylarla davam edir. Bu halda neft qiymətləri aşağı düşəcək, lakin bazarda risk əlavəsi tam aradan qalxmayacaq.

İkinci ssenari geniş siyasi razılaşmadır. İran nüvə proqramına məhdudiyyət və beynəlxalq nəzarətlə razılaşır, ABŞ sanksiyaları mərhələli şəkildə yumşaldır, Hörmüz tam açılır. Bu halda neftin qiyməti daha sürətlə enə, qlobal inflyasiya zəifləyə və enerji bazarlarında uzunmüddətli sabitlik yarana bilər. Lakin tərəflər arasındakı dərin etimadsızlıq səbəbindən bu ssenari hazırda daha çətin görünür.

Üçüncü və ən təhlükəli ssenari danışıqların pozulmasıdır. ABŞ və ya İsrail İranın nüvə və raket obyektlərinə yeni zərbələr endirir, Tehran Hörmüzdə tankerlərə və Körfəz ölkələrinin enerji infrastrukturuna hücumlarla cavab verir. Belə halda Brent nefti yenidən 100 dolları keçə, gəmiçilik və sığorta xərcləri kəskin arta, dünya iqtisadiyyatında yeni inflyasiya dalğası başlaya bilər.

Trampın hərbi əməliyyatı dayandırması dünya enerji bazarlarına vacib nəfəs imkanı verib. Ancaq bu, böhranın həlli deyil, yalnız hərbi qərarın diplomatik qərarla əvəz edilməsi üçün açılmış qısa zaman pəncərəsidir.

Azərbaycan üçün bu prosesin ikili təsiri olacaq. Diplomatik uğur neft qiymətlərini aşağı sala və enerji gəlirlərini müəyyən qədər azalda bilər. Bunun qarşılığında isə regionda təhlükəsizlik güclənər, idxal inflyasiyası zəifləyər, ticarət və logistika xərcləri aşağı düşər. Hərbi eskalasiya isə Azərbaycan neftinin qiymətini yüksəltsə də, qonşu İranda qeyri-sabitlik, sərhəd təhlükələri, bahalaşma və geniş regional müharibə riskini artırar.

Buna görə Bakı üçün ən sərfəli variant yüksək qiymətlər gətirən müharibə deyil, sabit qiymətləri və təhlükəsiz regional mühiti təmin edən diplomatik razılaşmadır. Lakin hazırkı vəziyyətdə uzunmüddətli sülhün əldə olunduğunu söyləmək tezdir. ABŞ və İran hələlik müharibədən imtina etməyiblər. Onlar yalnız növbəti zərbəni danışıqların nəticəsini görənədək təxirə salıblar.

Musavat.com