Onlayn ictimai-siyasi qəzet
Elektrikçi idi, 34 ildir prezidentdir: Emoməli Rəhmon hakimiyyətə necə gəlib?
Bu gün Tacikistanın uzun illərdir dəyişməyən prezidenti Emoməli Rəhmonun 74 yaşı tamam olur. O, Tacikistanın Dəngərə rayonunda kəndli ailəsində dünyaya gəlib. Onun həyat hekayəsi adi sovet kəndində böyüyən bir gəncin zamanla Mərkəzi Asiyanın ən uzunömürlü liderlərindən birinə çevrilməsinin hekayəsidir.
Onun siyasi hakimiyyətə qədər keçdiyi yol heç də prezident sarayından başlamayıb. Emoməli Rəhmon əmək fəaliyyətinə 1969-cu ildə elektrikçi kimi başlayıb, daha sonra hərbi xidmət keçib, kolxozda işləyib, iqtisadi təhsil alıb və tədricən sovet idarəçilik sistemində pillə-pillə yüksəlib. 1976-1987-ci illərdə Dəngərə rayonundakı Lenin adına təsərrüfatda müxtəlif vəzifələr tutub, 1987-ci ildən 1992-ci ilə qədər həmin təsərrüfata rəhbərlik edib. 1990-cı ildə isə Tacikistan Ali Sovetinin deputatı seçilib. Lakin onun həyatının istiqamətini dəyişdirən əsas hadisə Sovet İttifaqının dağılmasından sonra Tacikistanda başlayan siyasi qarşıdurma və vətəndaş müharibəsi oldu. Müstəqilliyini yenicə əldə etmiş ölkədə hakimiyyət uğrunda mübarizə getdikcə silahlı toqquşmaya çevrilmiş, dövlət institutları zəifləmiş, cəmiyyət parçalanmışdı. Məhz belə bir ağır dövrdə Rəhmon siyasətin ön sıralarına çıxdı. 1992-ci ilin payızında o, Kulyab vilayətinin icra komitəsinə rəhbər seçildi və cəmi bir neçə ay sonra, noyabrın 19-da Tacikistan Ali Sovetinin XVI sessiyasında parlamentin sədri seçildi. Bu tarix onun siyasi karyerasında dönüş nöqtəsi oldu. Çünki həmin vaxt ölkə prezident üsul-idarəsindən daha çox, hakimiyyət böhranının və silahlı qarşıdurmanın içində idi və Rəhmon belə bir xaosun ortasında dövlətin əsas siyasi simalarından birinə çevrildi.
Emoməli Rəhmonun hakimiyyətə gəlişini anlamaq üçün məhz 1992-ci ilin siyasi mənzərəsinə baxmaq lazımdır. O, klassik mənada uzun illər müxalifətdə mübarizə apararaq hakimiyyətə gələn siyasətçi deyildi. Əksinə, sovet təsərrüfat sistemində formalaşmış, kolxoz rəhbərliyindən parlament siyasətinə keçmiş və ölkənin ən ağır böhranlarından birinin ortasında dövlət idarəçiliyinin zirvəsinə yüksəlmişdi. Sonrakı illərdə isə onun əsas siyasi missiyası kimi ölkədə sabitliyin bərpası və vətəndaş müharibəsinin başa çatdırılması ön plana çıxdı. Tacikistan hakimiyyəti Rəhmonun 1997-ci il sülh sazişinin əldə olunmasında və ölkədə siyasi sabitliyin formalaşmasında həlledici rol oynadığını bildirir. 1994-cü ildə isə Emoməli Rəhmon artıq prezident kürsüsündə idi. Noyabrın 6-da keçirilən seçkidə prezident seçilən Rəhmon bununla da parlament rəhbərliyindən dövlət başçılığına keçdi və sonrakı üç onillik ərzində Tacikistan siyasətinin əsas və demək olar ki, dəyişməz fiquruna çevrildi. O, 1999, 2006, 2013 və 2020-ci illərdə də yenidən prezident seçildi. 2020-ci il seçkisində rəsmi nəticələrə görə səslərin 90,92 faizini topladı.
Rəhmonun hakimiyyətdə qalmasının əsas xüsusiyyətlərindən biri də zaman keçdikcə siyasi sistemin onun ətrafında daha çox cəmlənməsi oldu. 2015-ci ildə ona “Millətin lideri” statusu verildi, 2016-cı ildə keçirilən konstitusiya dəyişiklikləri isə onun prezidentliyə qeyri-məhdud sayda namizədliyini irəli sürməsinə imkan yaratdı. Beləliklə, vaxtilə elektrikçi kimi əmək fəaliyyətinə başlayan, sonra kolxoz rəhbəri olan və vətəndaş müharibəsinin ortasında parlamentin başına keçən siyasətçi artıq ölkənin siyasi sistemində uzunmüddətli hakimiyyətin əsas simvoluna çevrilmişdi.
Emoməli Rəhmonun şəxsi həyatına gəlincə, o, evlidir və doqquz övladı var. Onun böyük oğlu Rüstəm Emoməli son illərdə atasından sonra ölkənin ən yüksək vəzifəli şəxslərindən birinə çevrilib. O, Düşənbənin meri olub, 2020-ci ildə isə parlamentin yuxarı palatasına - Milli Məclisə sədr seçilib. Bu vəzifə konstitusiyaya əsasən prezident öz səlahiyyətlərini icra edə bilmədikdə dövlət başçısının funksiyalarını müvəqqəti həyata keçirmək imkanını nəzərdə tutur. Buna görə də Rüstəmin adı uzun müddətdir Rəhmonun mümkün siyasi varisi kimi çəkilir.
Beləliklə, Rəhmonun hakimiyyət hekayəsi artıq təkcə bir prezidentin siyasi bioqrafiyası deyil, bütöv bir siyasi sistemin tarixidir. O, Sovet İttifaqının son illərində kənd təsərrüfatı sistemində çalışan idarəçi idi, müstəqilliyin ilk illərində ölkəsinin ən ağır böhranlarından birinin ortasında siyasətə yüksəldi, 1992-ci ildə Ali Sovetin sədri oldu, iki il sonra prezident kürsüsünə əyləşdi və bundan sonra hakimiyyətini ardıcıl şəkildə möhkəmləndirdi. Onun tərəfdarları bu dövrü vətəndaş müharibəsindən sabitliyə keçid, dövlət institutlarının bərpası və Tacikistanın beynəlxalq mövqelərinin gücləndirilməsi ilə xarakterizə edirlər. Tənqidçiləri isə ölkədə siyasi rəqabətin məhdudlaşdırıldığını, hakimiyyətin bir şəxsin və onun ailəsinin ətrafında cəmləşdiyini bildirirlər.
Bu gün 74 yaşını qeyd edən Emoməli Rəhmonun həyat yolu məhz bu ziddiyyətlərin fonunda daha maraqlı görünür. Bir vaxtlar zavodda elektrikçi işləyən kəndli ailəsinin oğlu əvvəlcə təsərrüfat rəhbəri, sonra deputat, daha sonra vətəndaş müharibəsinin ən qızğın vaxtında Ali Sovetin sədri, ardınca isə prezident oldu və 34 ildən artıqdır ki, Tacikistanın siyasi səhnəsinin dəyişməz əsas fiqurudur. Onun hekayəsi bir insanın şəxsi yüksəlişindən daha böyükdür. Bu, postsovet məkanında siyasi böhran şəraitində hakimiyyətə gələn liderin onilliklər ərzində həmin hakimiyyəti necə qoruduğunun tarixidir.
Cavanşir Abbaslı
Musavat.com
XƏBƏR LENTİ
12 Oktyabr 2026
11 Oktyabr 2026
ŞƏRHLƏRŞƏRH YAZ