Onlayn ictimai-siyasi qəzet
SSRİ-nin almanları dəhşətə gətirən üstünlüyü – Hər yarım saatdan bir tank...
1936-cı il oktyabrın 11-də SSRİ-nin ən böyük sənaye müəssisələrindən birinə çevriləcək Uralvaqonzavod ilk yük vaqonunu istehsal edib.
Musavat.com xəbər verir ki, dəmir yolu vaqonları hazırlamaq üçün qurulan bu müəssisə sonradan dünyanın ən böyük tank istehsalı mərkəzlərindən birinə çevrilib.
Rusiyanın Nijni Tagil şəhərində yerləşən zavodun tikintisinə 1931-ci ildə başlanılıb. Müəssisə SSRİ-də yerli mühəndislər tərəfindən layihələndirilmiş ilk iri konveyer tipli vaqon zavodlarından biri olub.
Zavodun tikintisi SSRİ-də sürətli sənayeləşmə dövrünə təsadüf edib. Məqsəd ölkənin artan dəmir yolu daşımaları üçün böyük həcmdə yük vaqonları istehsal etmək idi. Müəssisənin yerləşdiyi Nijni Tagil şəhəri Ural dağlarının yaxınlığında, zəngin metallurgiya ənənələrinə malik sənaye bölgəsində yerləşirdi.
Maraqlıdır ki, 1936-cı ildə istehsal edilən ilk yük vaqonunun hazırlanmasında həm metal, həm də ağacdan istifadə olunmuşdu. Metal çatışmazlığı səbəbindən vaqonun karkası metaldan, üzlük hissələri isə ağacdan hazırlanmışdı.
Buna baxmayaraq, müəssisə qısa müddətdə istehsal gücünü artırmağa nail olub. İkinci Dünya müharibəsinə qədər burada 35 400 yük vaqonu hazırlanıb.
Lakin zavodun taleyini tamamilə dəyişən hadisə 1941-ci ildə baş verib.
Almaniyanın SSRİ-yə hücumundan sonra sovet rəhbərliyi qərb bölgələrində yerləşən strateji sənaye müəssisələrinin ölkənin daxili rayonlarına köçürülməsi barədə qərar qəbul edib.
Xarkovdan təxliyə edilən 183 nömrəli tank zavodunun istehsal imkanları da Nijni Tagildə cəmləşdirilib. Ümumilikdə 12 müəssisənin avadanlıq və istehsal imkanları Uralvaqonzavodun ərazisində birləşdirilib.
Bu proses nəticəsində zavodun bazasında Ural 183 nömrəli tank zavodu yaradılıb. Müəssisə cəmi iki ay yarım ərzində vaqon istehsalından T-34 tanklarının kütləvi istehsalına keçib.
1941-ci il dekabrın 18-də Nijni Tagildə ilk T-34 tankı konveyerdən çıxıb. Həmin ilin sonuna qədər 25 tankdan ibarət ilk partiya hazırlanaraq cəbhəyə göndərilib.
Müharibə illərində zavodun istehsal sürəti inanılmaz həddə çatıb.
1942-ci ilin mayından etibarən müəssisədə hər 30 dəqiqədən bir T-34 tankı konveyerdən çıxırdı. İstehsalın belə sürətlə artırılması üçün zavodda 151 axın istehsal xətti və dörd yığım konveyeri fəaliyyət göstərirdi.
Tank istehsalının sürətləndirilməsində məşhur sovet alimi Yevgeni Patonun rəhbərliyi ilə tətbiq edilən avtomatik qaynaq texnologiyası xüsusi rol oynayıb.
Tankların zirehli gövdələrinin avtomatik qaynaq edilməsi əmək məhsuldarlığını əhəmiyyətli dərəcədə artırıb. Bu texnologiya sayəsində qaynaq işlərinin bir hissəsi əvvəlki üsullarla müqayisədə təxminən 10 dəfə sürətlə yerinə yetirilirdi.
Müharibə dövründə Nijni Tagildə 25 914 T-34 tankı istehsal edilib. Bu, SSRİ-də müharibə illərində hazırlanmış T-34 tanklarının təxminən yarısı demək idi.
T-34 tanklarının ən mühüm üstünlüklərindən biri maili zireh konstruksiyası idi. Bu quruluş tankın müdafiə qabiliyyətini artırır, eyni zamanda zirehin çəkisini nisbətən aşağı saxlamağa imkan verirdi.
Tankın geniş tırtılları palçıqlı və qarlı ərazilərdə hərəkəti asanlaşdırırdı. Dizel mühərriki və konstruksiyasının kütləvi istehsala uyğunluğu da onun mühüm üstünlükləri sırasında idi.
T-34 tankları Moskva, Stalinqrad və Kursk döyüşlərində, eləcə də Berlin əməliyyatında geniş istifadə olunub.
Maraqlıdır ki, müharibənin gedişində T-34 tankının silahlanması da dəyişdirilib. İlk modellər əsasən 76,2 millimetrlik topla təchiz edilirdisə, sonradan daha güclü 85 millimetrlik topa malik T-34-85 modeli istehsala buraxılıb.
Bu dəyişiklik Almaniyanın daha güclü zirehə malik «Tiger» və «Panther» tanklarına qarşı mübarizədə sovet tanklarının imkanlarını artırmaq məqsədi daşıyırdı.
Müharibə illərində zavodun fəaliyyətinə rəhbərlik etmiş əsas şəxslərdən biri Yuri Maksaryov olub. O, 1941-ci ildə müəssisəyə rəhbərlik etməyə başlayıb və tankların konveyer üsulu ilə kütləvi istehsalının təşkilində mühüm rol oynayıb.
Maraqlıdır ki, Maksaryovun rəhbərliyi altında zavod gündə 25–30 tank istehsal etmək imkanına çatıb. 2026-cı il mayın 26-da Moskvada onun xatirəsinə abidə açılıb.
Daha bir diqqətçəkən fakt zavodun müharibə illərində Almaniyanın tank sənayesi ilə müqayisədə əldə etdiyi nəticədir. Uralvaqonzavodun istehsal etdiyi 25 914 T-34 tankının sayı həmin dövrdə Almaniyanın bütün zavodlarında hazırlanmış təxminən 23 min orta tankdan çox olub. Lakin bu müqayisəyə Almaniyanın ağır tankları və digər zirehli texnikaları daxil deyil.
Zavodun tarixində qeyri-adi hadisələrdən biri də 1946-cı ildə baş verib.
Sentyabrın 8-də Nijni Tagildə zavodun girişində T-34 tankına abidə qoyulub. Abidə üçün müharibə illərində istehsal edilmiş sonuncu tanklardan biri seçilib. Ən maraqlısı isə odur ki, həmin tank postamentə kranla deyil, öz mühərrikinin gücü ilə qalxıb. Onu zavodun sınaq sürücüsü Andrey Bondarevski idarə edib.
Sonrakı illərdə həmin tank bir neçə dəfə postamentdən endirilərək Qələbə paradlarında iştirak edib.
Müharibədən sonra Uralvaqonzavod həm dəmir yolu vaqonlarının istehsalını bərpa edib, həm də yeni nəsil tankların hazırlanmasını davam etdirib.
Müəssisənin adı T-54/55, T-72 və T-90 tankları ilə sıx bağlıdır. T-55 nüvə silahının tətbiq edildiyi şəraitdə ekipajın müdafiəsi üçün xüsusi sistemlərlə təchiz edilmiş ilk seriyalı tanklardan biri kimi tarixə düşüb.
T-72 isə dünyanın ən geniş yayılmış tank modellərindən birinə çevrilib. 1973-cü ildə SSRİ ordusunun silahlanmasına qəbul edilən bu tank müxtəlif modifikasiyalarda onlarla ölkədə istifadə olunub.
Sonrakı illərdə müəssisə T-90 tanklarının istehsalına və T-14 «Armata» platformasının hazırlanmasına cəlb edilib. Bununla belə, T-14 tanklarının genişmiqyaslı istehsalı və orduda kütləvi istifadəsi ilə bağlı planlar uzun müddət reallaşmayıb.
Uralvaqonzavodun daha bir rekord göstəricisi onun ümumi istehsal həcmi ilə bağlıdır.
«Rostex» dövlət korporasiyasının məlumatlarına əsasən, müəssisə fəaliyyəti dövründə 100 mindən çox zirehli texnika istehsal edib. Şirkət bunu dünya tankqayırma sənayesində rekord göstərici kimi təqdim edir.
Zavod yalnız hərbi texnika istehsal etməyib. Onun fəaliyyətinin mühüm istiqamətlərindən biri də dəmir yolu sənayesi olub. Müəssisənin 90 illik tarixində 1 milyon 250 mindən artıq vaqon istehsal edildiyi bildirilir.
1990-cı illərdə SSRİ-nin dağılmasından sonra yaranan ağır iqtisadi böhran Uralvaqonzavoda da ciddi təsir göstərib. Buna baxmayaraq, müəssisə fəaliyyətini davam etdirib, traktorlar, müxtəlif sənaye avadanlıqları və xüsusi təyinatlı sisternlərin istehsalını mənimsəyib.
Zavodun tarixində fəhlə və mühəndis sülalələri də xüsusi yer tutur. Burada eyni ailənin bir neçə nəslinin çalışması müəssisənin sənaye ənənələrindən birinə çevrilib.
2026-cı ilin sentyabrında zavodun 90 illik yubileyi münasibətilə zirehli texnika muzeyində «Tank sənayesinin əfsanələri» adlı layihənin həyata keçirilməsinə başlanılıb. Layihə müəssisədə yaradılmış məşhur döyüş maşınlarının tarixini ziyarətçilərə təqdim etmək məqsədi daşıyır.
Hazırda «Rostex» dövlət korporasiyasının tərkibində fəaliyyət göstərən Uralvaqonzavod Rusiyanın əsas tank istehsalı müəssisələrindən biridir.
Musavat.com
XƏBƏR LENTİ
13 Oktyabr 2026
00:33 Böyük Britaniyadan İrana qarşı SANKSİYA ZƏRBƏSİ: Baş nazir SEPAH-ın partlayış planını açıqladı
12 Oktyabr 2026
ŞƏRHLƏRŞƏRH YAZ