Onlayn ictimai-siyasi qəzet
Xruşşovun dövründə uçdular, qayıdanda Brejnevi... – SSRİ-də inanılmaz hakimiyyət çevrilişi
1964-cü ilin oktyabrında SSRİ dünya kosmonavtika tarixində ilk dəfə üç nəfərlik kosmik gəmini orbitə çıxardı.
Musavat.com xəbər verir ki, bu tarixi uçuş zamanı Moskvada baş verən siyasi hadisələr kosmonavtların özlərini də gözlənilməz vəziyyətlə üz-üzə qoydu.
Düz 62 il əvvəl kosmosa buraxılan “Vosxod-1” gəmisinin heyəti uçuşa Nikita Xruşşovun rəhbərliyi dövründə yollansa da, Yerə qayıtdıqdan sonra onları artıq Leonid Brejnev qəbul edib.
Həmin dövrdə SSRİ ilə ABŞ arasında kosmos uğrunda amansız rəqabət gedirdi. Sovet kəşfiyyatı amerikalıların orbitə iki astronavt göndərməyə hazırlaşdığını öyrənmişdi. Xruşşov isə ABŞ-ni qabaqlamaq üçün dərhal üç nəfərlik kosmik gəminin buraxılmasını tələb etmişdi.
Bu məqsədlə əvvəlcə bir nəfər üçün nəzərdə tutulmuş “Vostok” kosmik gəmisi tələsik üç nəfərlik formaya salındı. Kabinədə yer çatmadığından katapult oturacaqları çıxarıldı. Kosmonavtlar isə xüsusi skafandrlar olmadan, adi uçuş geyimində kosmosa göndərildilər.
Bu, son dərəcə təhlükəli qərar idi. Gəminin hermetikliyi pozulsaydı, ekipajın sağ qalmaq şansı demək olar ki, olmayacaqdı.
Uçuşun riskləri o qədər böyük idi ki, baş konstruktor Sergey Korolyov da missiyanın təhlükəsizliyi ilə bağlı ciddi narahatlıq keçirirdi.
Kosmik gəminin heyətinə üç nəfər daxil idi: komandir Vladimir Komarov, konstruktor Konstantin Feoktistov və həkim Boris Yeqorov.
Feoktistovun ekipaja daxil edilməsi xüsusilə diqqət çəkirdi. O, Kommunist Partiyasının üzvü deyildi və hərbçi də deyildi. Hərbi dairələrin etirazlarına baxmayaraq, Korolyov onun uçuşda iştirakına nail olmuşdu.
Kosmonavtlar orbitdə müxtəlif elmi təcrübələr apardılar. Həkim Boris Yeqorov çəkisizlik şəraitində insan orqanizminin fəaliyyətini, o cümlədən qan dövranını və beynin bioelektrik aktivliyini araşdırdı.
Tarixi uçuşla bağlı daha bir maraqlı məqam kosmik gəminin texniki göstəriciləri idi. “Vosxod-1”in çəkisi təxminən 5,3 ton idi. Gəmi Baykonur kosmodromundan buraxılmışdı və ekipajın rabitə çağırış siqnalı “Rubin” adlanırdı. Uçuş ümumilikdə 24 saat 17 dəqiqə 3 saniyə davam etmişdi.
Kosmik gəmi 1964-cü il oktyabrın 12-də Qrinviç vaxtı ilə saat 07:30-da Baykonur kosmodromunun birinci buraxılış meydançasından havaya qalxmışdı. Uçuş zamanı kosmonavtlar Yer səthinin fotoşəkillərini çəkmiş, çəkisizlik şəraitində maye və qazların davranışını öyrənmişdilər.
Missiyanın ən təhlükəli məqamlarından biri isə kosmik gəmidə qəza zamanı ekipajı xilas edəcək xüsusi sistemin olmaması idi. Daşıyıcı raketin uçuşun ilk mərhələsində ciddi nasazlıqla üzləşməsi kosmonavtların həyatını xilas etmək imkanlarını son dərəcə məhdudlaşdırırdı.
Maraqlıdır ki, uçuşdan əvvəl yeni kosmik gəminin təhlükəsizliyi ilə bağlı ciddi texniki sınaqlar aparılmışdı. Yumşaq eniş sisteminin yoxlanılması zamanı istifadə edilən sınaq kapsullarından biri qəzaya uğramışdı. Bu hadisə üç nəfərlik ekipajın təhlükəsiz şəkildə Yerə qaytarılmasının nə qədər mürəkkəb olduğunu göstərirdi.
Kosmik gəminin hazırlanması zamanı mühəndislər daha bir çətinliklə qarşılaşmışdılar. Üç nəfərin yerləşdirilməsi üçün nəzərdə tutulan oturacaqların ölçüləri xüsusi hesablanmalı idi. Bəzi kosmonavt namizədlərinin boyu və oturaq vəziyyətdə hündürlüyü kabinənin imkanlarına uyğun gəlmirdi. Bu amil ekipajın seçilməsində də rol oynamışdı.
“Vosxod-1”in yaradılması SSRİ-nin daha böyük kosmik proqramlarına da təsir göstərmişdi. Sovet mühəndisləri həmin dövrdə gələcək “Soyuz” gəmisi üzərində işləyirdilər. Lakin üç nəfərlik uçuşun qısa müddətdə həyata keçirilməsi tələbi konstruktorların diqqətini və resurslarını müvəqqəti olaraq “Vosxod” layihəsinə yönəltmişdi.
Gəmi Yer ətrafında 16 dövrə vurduqdan sonra 13 oktyabr 1964-cü ildə Qazaxıstan ərazisinə uğurla endi.
Əvvəlki kosmik gəmilərdən fərqli olaraq, “Vosxod-1”in ekipajı eniş zamanı katapult edilmədi. Xüsusi yumşaq eniş sistemi kapsulun yerə toxunmasından əvvəl sürətini azaltdı.
Lakin kosmonavtları ən böyük sürpriz Moskvada gözləyirdi.
Uçuş zamanı SSRİ rəhbərliyində Xruşşovun vəzifədən uzaqlaşdırılması prosesi başlanmışdı. Kosmonavtların Yerə qayıtdığı gün — oktyabrın 13-də siyasi mübarizə artıq həlledici mərhələyə çatmışdı.
Oktyabrın 14-də Xruşşov hakimiyyətdən uzaqlaşdırıldı və Kommunist Partiyasının rəhbərliyinə Leonid Brejnev gətirildi.
Hakimiyyət dəyişikliyinin pərdəarxasında isə daha maraqlı hadisələr baş vermişdi. Xruşşov həmin günlərdə Qara dəniz sahilində, Pitsundada istirahətdə idi. Oktyabrın 12-də Brejnev ona zəng edərək Moskvaya, Kommunist Partiyasının rəhbər orqanlarının iclasına gəlməsinin vacibliyini bildirmişdi. İclasın gündəliyində kənd təsərrüfatı məsələlərinin də olduğu deyilmişdi. Əslində isə artıq Xruşşovun hakimiyyətdən uzaqlaşdırılması istiqamətində hazırlıqlar gedirdi.
Xruşşov kosmik gəminin buraxıldığı gün ekipajla radioəlaqə vasitəsilə danışmağa da imkan tapmışdı. O, kosmonavtları təbrik etmiş və Yerə qayıtdıqdan sonra onları böyük təntənə ilə qarşılayacaqlarını bildirmişdi. Lakin həmin təntənəli qarşılamanın öz iştirakı olmadan keçiriləcəyini bilmirdi.
Xruşşovun vəzifədən uzaqlaşdırılması SSRİ rəhbərliyində mühüm dəyişikliklərə səbəb oldu. Leonid Brejnev Kommunist Partiyasının birinci katibi, Aleksey Kosıgin isə SSRİ Nazirlər Sovetinin sədri oldu. Beləliklə, Xruşşovun əlində cəmləşmiş əsas siyasi və hökumət səlahiyyətləri yeni rəhbərlik arasında bölüşdürüldü.
Kosmonavtların Moskvada qarşılanması da siyasi baxımdan əlamətdar hadisəyə çevrildi. 1964-cü il oktyabrın 19-da Qırmızı meydanda onların şərəfinə böyük mitinq təşkil olundu. Bu mərasim SSRİ-nin yeni rəhbərliyinin ictimaiyyət qarşısında ilk böyük çıxışlarından biri idi. Əsas nitqi isə artıq Kommunist Partiyasının birinci katibi olan Leonid Brejnev söylədi.
Beləliklə, kosmosa Xruşşovun hakimiyyəti dövründə göndərilən üç kosmonavtı bir neçə gün sonra Moskvada artıq SSRİ-nin yeni rəhbəri Leonid Brejnev qarşıladı.
Bu uçuş ABŞ ilə kosmik rəqabətdə də mühüm nəticə yaratdı. Amerikalılar ilk iki nəfərlik kosmik uçuşlarını yalnız 1965-ci il martın 23-də “Gemini-3” gəmisi ilə həyata keçirə bildilər. Beləliklə, SSRİ çoxnəfərlik kosmik uçuş sahəsində ABŞ-ni təxminən beş ay qabaqlamış oldu.
Hətta ABŞ-nin Milli Aeronavtika və Kosmik Tədqiqatlar Administrasiyasının (NASA) rəhbəri Ceyms Uebb 1964-cü ilin oktyabrında verdiyi müsahibədə sovetlərin bu uçuşla çoxnəfərlik kosmik missiyalar sahəsində mühüm üstünlük qazandığını etiraf etmişdi.
“Vosxod-1”in komandiri Vladimir Komarovun sonrakı taleyi isə faciəli oldu. O, 1967-ci ilin aprelində “Soyuz-1” kosmik gəmisinin Yerə qayıdışı zamanı paraşüt sistemində yaranan nasazlıq nəticəsində həlak oldu. Komarov kosmik uçuş zamanı həyatını itirən ilk insan kimi tarixə düşdü.
“Vosxod-1”dən sonra SSRİ 1965-ci ilin martında “Vosxod-2” gəmisini də kosmosa göndərdi. Bu missiya zamanı Aleksey Leonov kosmik gəmidən açıq kosmosa çıxan ilk insan oldu. Bununla da “Vosxod” proqramı dünya kosmonavtikasında daha bir tarixi nailiyyətə imza atdı.
Rüfət Hacıbəyli
Musavat.com
XƏBƏR LENTİ
13 Oktyabr 2026
ŞƏRHLƏRŞƏRH YAZ