Laçının tarixində ən çox dolaşan fikirlərdən biri şəhərin əvvəllər “Abdallar” adlandırılmasıdır. Lakin Milli Arxiv İdarəsinin Elmi-məlumat kitabxanasının müdiri Yeganə Kamal Cabbarlının arxiv sənədləri əsasında apardığı araşdırma bu məsələyə daha fərqli və dəqiq baxmağa imkan verir. Araşdırmaya görə, indiki Laçın şəhərinin yerləşdiyi ərazidə tarixən üç yaşayış məntəqəsi – Abdallar, Laçınkənd və Oruclu kəndləri mövcud olub. Onlardan Abdallar öz əvvəlki yerini qoruyub saxlayıb. Oruclu kəndinin əhalisi XIX əsrin sonlarında Qarıkaha ərazisinə köçüb. Laçınkənd isə Laçın dağının yamacında yerləşib. Sonradan şəhər salınarkən əsasən Abdallar sakinləri və başqa kəndlərdən tikinti işlərinə gələn insanlar həmin ərazidə məskunlaşıblar.

Abdallar əhalisinin bir hissəsinin Laçınkəndə köçməsinin səbəblərindən biri su problemi olsa da, əsas səbəb daha maraqlı idi. Şəhərin salınacağı ərazi – “Əyriqılıc” adlanan sahə – Abdallar sakinlərinin əkin-biçin yerlərindən biri olub. Şəhər salınarkən bu torpaqların tikinti üçün ayrılması nəticəsində həmin insanların əkin sahələri əllərindən çıxıb və onların bir hissəsi Laçınkəndə köçüb. Burada isə “Abdallar” adlı, öz qəbiristanlığı olan ayrıca məhəllə salınıb. Deməli, “Laçının əvvəlki adı Abdallar olub” deməkdənsə, “Laçın şəhərinin salındığı ərazidə Abdallar kəndi mövcud idi” demək tarixi sənədlərə daha uyğundur.

Laçın niyə məhz burada salındı?

Laçının şəhər kimi yaranmasının arxasında təsadüf yox, inzibati və coğrafi səbəblər dayanırdı. Araşdırma müəllifi qeyd edir ki, 1923-cü ildə Kürdüstan qəzası yaradıldıqdan sonra onun inzibati mərkəzinin yerləşdirilməsi məsələsi gündəmə gəldi. İlkin mərhələdə müxtəlif yaşayış məntəqələrinin adı çəkilsə də, son nəticədə indiki Laçının yerləşdiyi ərazi seçildi.

Arxiv sənədlərinə əsasən, bu ərazinin seçilməsində onun regionun digər hissələri ilə əlaqə üçün əlverişli coğrafi mövqeyi, təbii relyefi, iqlimi və xüsusilə su ehtiyatları mühüm rol oynayıb. Beləliklə, dağlıq və mürəkkəb relyefə baxmayaraq burada yeni şəhər salınmasına qərar verilib. Bu baxımdan Laçın Azərbaycan şəhərsalma tarixində də maraqlı hadisədir. Araşdırmanın müəllifi şəhəri sovetləşdirilmiş Azərbaycanda sıfırdan salınan ilk yeni şəhər kimi xarakterizə edir. Şəhərin inşasında mürəkkəb dağlıq relyefə uyğun yeni şəhərsalma modelinin formalaşdırılması nəzərdə tutulurdu.

Laçının yaranması uzun və mərhələli proses idi. 1923-cü ilin sentyabrında artıq tikinti materiallarının gətirilməsi, idarələr üçün binaların hazırlanması və yeni inzibati mərkəzin formalaşdırılması istiqamətində işlər aparılırdı.

Sənədlərdə Abdallarda tikinti materiallarının yerləşdirilməsi üçün yer axtarıldığı, meşə materiallarının Şuşadan gətirilməsinə başlanıldığı qeyd olunur. Müvəqqəti dövlət binalarının tikintisi üçün taxta konstruksiyalardan istifadə edilməsi nəzərdə tutulurdu. Beləliklə, bugünkü Laçın bir vaxtlar dağlıq ərazidə dövlət idarələri üçün çadırların qurulduğu, tikinti materiallarının Şuşadan daşındığı və insanların ağır sosial şəraitdə yaşadığı məkandan inkişaf edərək şəhərə çevrilib. Şəhər Azərbaycanla Ermənistan arasında keçid yollarının yaxınlığında, Qarabağın dağlıq hissəsinə aparan mühüm istiqamətlər üzərində yerləşirdi. Məhz buna görə Laçın sonrakı onilliklərdə yalnız inzibati rayon mərkəzi deyil, həm də strateji əhəmiyyətli ərazi kimi qiymətləndirildi.

2020-ci il Vətən müharibəsindən sonra Laçının əhəmiyyətini izah edən Prezident İlham Əliyev də şəhəri Azərbaycanın “Qala qapısı” kimi xarakterizə edib.

Bu ifadə Laçının tarixini yaxşı tamamlayır: bir əsr əvvəl inzibati mərkəz kimi salınan şəhər sonrakı tarixdə Azərbaycanın təhlükəsizliyi və ərazi bütövlüyü baxımından ən mühüm strateji məntəqələrdən birinə çevrildi.

1835 kvadratkilometr əraziyə malik Laçın rayonu bir şəhər, bir qəsəbə və 125 kənddən ibarət idi. Dağlıq relyefi, geniş yaylaqları, zəngin meşələri, mineral bulaqları və faydalı qazıntıları rayonun iqtisadi və strateji əhəmiyyətini artırırdı. Rayonun təxminən 72 min hektar yaylaq sahəsi və 34 min hektar meşə massivi vardı.

Laçınlılar necə yaşayırdı?

İşğaldan əvvəl Laçın rayonunda əhalinin əsas məşğuliyyət sahəsi heyvandarlıq idi. Bununla yanaşı, taxılçılıq və meyvəçilik də inkişaf etmişdi. Dağlıq ərazi, geniş yaylaqlar və zəngin otlaq sahələri maldarlığın inkişafı üçün əlverişli şərait yaradırdı. Arıçılıq, meşə təsərrüfatı, kənd təsərrüfatı məhsullarının istehsalı və emalı da rayonun iqtisadi həyatında mühüm yer tuturdu. Laçın yalnız kənd təsərrüfatı rayonu da deyildi. İşğaldan əvvəl burada 48 sənaye, 63 kənd təsərrüfatı, 217 mədəniyyət, 101 təhsil, 142 səhiyyə, 462 ticarət və 96 məişət müəssisəsi fəaliyyət göstərirdi.

Əhalinin sayına gəlincə, rəqəmlər müxtəlif dövrlər üzrə dəyişir. 1989-cu il siyahıyaalınmasına görə Laçın rayonunun əhalisi 47 339 nəfər idi. İşğal ərəfəsində isə rayon əhalisinin sayı 50 mindən xeyli çox göstərilir; bəzi rəsmi materiallarda 1992-ci il üçün 65 507 nəfər rəqəmi də qeyd olunur. Bu fərq müxtəlif illərin statistik göstəricilərinin müqayisəsindən irəli gəlir.

18 may 1992 – Laçının ən ağır günü

1992-ci ilin mayında Ermənistan silahlı qüvvələri Şuşanın işğalından sonra Laçına istiqamətləndi. Laçının ələ keçirilməsi Ermənistanla keçmiş qondarma Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayəti arasında birbaşa coğrafi əlaqənin yaranması baxımından strateji əhəmiyyət daşıyırdı. Nəticədə 18 may 1992-ci ildə Laçın rayonu Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən işğal edildi. İşğal nəticəsində rayonun bütün əhalisi doğma yurdlarından didərgin salındı. Rəsmi məlumatlara görə, 58 736 laçınlı məcburi köçkün kimi Azərbaycanın 58 şəhər və rayonunda məskunlaşdı. Digər mənbələrdə bu rəqəm 60 minə yaxın göstərilir. İşğal zamanı 285 laçınlı şəhid olub, 66 nəfər girov götürülüb, yüzlərlə insan yaralanıb və əlil olub. Beləliklə, Laçın şəhəri 18 may 1992-ci ildən 26 avqust 2022-ci ilədək – 30 ildən artıq müddətdə işğal altında qaldı.

Laçının işğalının ən ağrılı səhifələrindən biri də girov və itkinlər məsələsidir. Rəsmi məlumatlarda rayon üzrə 66 nəfərin girov götürüldüyü göstərilir. Laçın uğrunda döyüşlərdə 285 nəfər şəhid olub, 120 nəfər əlil olub. Beş laçınlıya Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı adı verilib. İşğalın nəticəsi yalnız insanların öz yurdlarından qovulması ilə məhdudlaşmadı. Yaşayış evləri, məktəblər, xəstəxanalar, mədəniyyət ocaqları, inzibati binalar və digər infrastrukturlar dağıdıldı.

Laçın Azərbaycanın zəngin tarixi-mədəni irsə malik rayonlarından biri idi. Rəsmi məlumatlara görə, rayonda 54 dünya əhəmiyyətli və 200-dən çox yerli əhəmiyyətli tarixi abidə mövcud olub. İşğal dövründə bu abidələrin böyük hissəsi vandalizmə məruz qalıb. Ümumilikdə 13 745 yaşayış evinin qarət edilərək yandırıldığı bildirilir.

Dağıdılan və ya zərər vurulan irs nümunələri arasında IX əsrə aid Ağoğlan məbədi, XI əsrə aid Dəmrovlu Pir məbədi, XVII əsrə aid Kar Künbəz türbəsi, XV əsrə aid Uşaq qalası, Həmzə Sultan və Sultan Əhməd sarayları, Sarı Aşığın xatirə muzeyi kimi abidələr və tarixi obyektlər vardı. Prezidentin rəsmi səhifəsində də Laçının tarixi abidələrinin işğal dövründə dağıdıldığı və bir qisminin özününküləşdirildiyi qeyd edilir.

2020-ci ilin 44 günlük Vətən müharibəsi Laçının taleyində dönüş nöqtəsi oldu. Azərbaycan Ordusunun hərbi uğurları Ermənistanı kapitulyasiya sənədini imzalamağa məcbur etdi. Üçtərəfli bəyanata əsasən, 1 dekabr 2020-ci ildə Laçın rayonu Azərbaycana qaytarıldı. Lakin Laçın şəhəri və Zabux, Sus kəndləri həmin vaxt dərhal Azərbaycanın nəzarətinə keçmədi. Səbəb Laçın dəhlizinin həmin ərazidən keçməsi idi. Azərbaycan qısa müddətdə alternativ yolu inşa etdi. Yeni yolun istifadəyə verilməsindən sonra, 26 avqust 2022-ci ildə Azərbaycan Ordusu Laçın şəhərinə daxil oldu, Zabux və Sus kəndləri də Azərbaycanın nəzarətinə keçdi. Beləliklə, Laçının işğalı tamamilə başa çatdı.

Həmin gün Prezident İlham Əliyev sosial şəbəkədə Azərbaycanın Laçına qayıdışını elan edən tarixi paylaşım etdi.

Prezident yazdı: “Bu gün, avqustun 26-da biz – azərbaycanlılar Laçın şəhərinə qayıtmışıq. Azərbaycan Ordusu Laçın şəhərinə yerləşdi. Zabux və Sus kəndləri nəzarətə götürüldü. Bütün laçınlıları və Azərbaycan xalqını bu münasibətlə təbrik edirəm. Yaşasın Laçın! Yaşasın Azərbaycan!”

Bu paylaşım sonradan 26 avqustun Laçın Şəhəri Günü kimi seçilməsinin də əsasını təşkil edən tarixi hadisənin siyasi ifadəsinə çevrildi. Laçına qayıdışdan bir müddət sonra – 21 sentyabr 2022-ci ildə Prezident İlham Əliyev Laçın şəhərində Azərbaycan Bayrağını ucaltdı. Bu, şəhərin 30 ildən artıq davam edən işğaldan sonra dövlət suverenliyinin rəmzi olaraq üçrəngli bayrağın yenidən Laçın səmasında dalğalanması demək idi. Həmin mərasimdə Prezident Laçının hərb yolu ilə azad edilməsinin tarixi əhəmiyyətindən danışaraq bildirdi ki, Azərbaycan torpaqları heç kim tərəfindən bağışlanmayıb və xalq öz torpaqlarını şəhidlərin qanı, ordunun qəhrəmanlığı hesabına geri alıb. Prezident vurğuladı ki, Azərbaycan məsələ sülh yolu ilə həll olunmasa, hərb yolu ilə həll edəcəyini həmişə bəyan edib və bunu həyata keçirib.

Prezident İlham Əliyev 31 iyul 2023-cü ildə “Azərbaycan Respublikasının işğaldan azad edilmiş əraziləri üzrə şəhər günlərinin təsis edilməsi haqqında” Sərəncam imzaladı. Sərəncama əsasən azad edilmiş şəhərlərin işğaldan azad edildiyi tarixlər həmin şəhərlərin günləri kimi müəyyənləşdirildi.

2023-cü il avqustun 26-da isə ilk dəfə Laçında Şəhər Günü böyük təntənə ilə qeyd edildi. Həkəri çayının sahilində keçirilən tədbirdə Prezident İlham Əliyev və birinci xanım Mehriban Əliyeva iştirak etdilər.

Prezident çıxışında xüsusilə vurğuladı ki, Laçın şəhərinin azad edilməsi ilə yanaşı, Zabux və Sus kəndlərinə də qayıdış təmin olunub. O, Laçının gündən-günə gözəlləşdiyini və azad edilmiş ərazilərdə şəhərlərin paytaxtdan belə fərqlənməyəcək səviyyədə qurulacağını bildirdi.

Laçının işğaldan azad edilməsindən sonra şəhərdə tamamilə yeni mərhələ – Böyük Qayıdış və genişmiqyaslı quruculuq prosesi başlayıb. Yeni Laçının Baş Planında yaşayış məhəllələri ilə yanaşı, məktəblər, uşaq bağçaları, səhiyyə müəssisələri, inzibati binalar, mədəniyyət və turizm obyektləri, yollar, parklar və digər sosial infrastruktur nəzərdə tutulub. Şəhərin planlaşdırılmasında “15 dəqiqəlik şəhər” prinsipi tətbiq edilir.

Laçında iqtisadi həyatın bərpasına da xüsusi diqqət yetirilir. Laçın Aqro-Sənaye Parkının yaradılması, mebel, ayaqqabı, tikiş və digər istehsal müəssisələrinin fəaliyyətə başlaması yeni iş yerlərinin formalaşmasına xidmət edir. “Laçın” İstirahət Kompleksində də iş yerləri yaradılıb.

Şəhərdə 626 fərdi ev və çoxmənzilli binalarda 138 mənzil istifadəyə verilib; rayon üzrə isə ümumilikdə 1000-dən çox yaşayış evi tikilib və bərpa edilib. Yeni yaşayış məhəllələrinin inşası davam edir.

Məktəblər, uşaq bağçaları, yollar, enerji və kommunal infrastrukturlar da paralel şəkildə qurulur. 510 şagird yerlik Laçın rayon 2 nömrəli tam orta məktəbi, Zabuxda 176 şagird yerlik məktəb, Susda 132 şagird yerlik məktəb və 50 yerlik uşaq bağçası istifadəyə verilib. Yaşıl enerji layihələri də rayonun yeni inkişaf modelinin mühüm hissəsidir.

Böyük Qayıdışın Laçın mərhələsi 2023-cü il mayın 28-də başladı. Həmin gün Prezident İlham Əliyev Laçın şəhərinə qayıdan sakinlərlə görüşərək onlara evlərinin açarlarını təqdim etdi.

2026-cı ilin iyul ayına olan məlumata görə:

Laçın şəhərinə – 614 ailə, 2264 nəfər;
Zabux kəndinə – 217 ailə, 823 nəfər;
Sus kəndinə – 59 ailə, 215 nəfər;
Bəylik kəndinə – 89 ailə, 363 nəfər daimi yaşamaq üçün köçürülüb. Beləliklə, təkcə bu dörd yaşayış məntəqəsinə 3 665 nəfərin qayıdışı təmin edilib.

Bu rəqəmlər hələ son deyil. Laçında tikinti, məskunlaşma və məşğulluğun təmin olunması paralel şəkildə davam edir. Laçının hekayəsi bir şəhərin tarixindən daha böyükdür.

İndi isə həmin şəhərdə başqa bir mənzərə var: dağıdılmış evlərin yerində yeni yaşayış məhəllələri, səssiz küçələrin yerində məktəbli səsləri, boş qalmış ərazilərin yerində istehsal müəssisələri və ən əsası – illərlə həsrət qalmış laçınlıların doğma evlərində yandırdığı işıqlar. 26 avqust buna görə Laçının sadəcə azad edildiyi tarix deyil. Bu gün Laçının yenidən yaşamağa başladığı gündür.

Şahanə Rəhimli
Musavat.com