Onlayn ictimai-siyasi qəzet
Avropa ukraynalı qaçqınlara qapını daraldır – Sığınacaqdan səfərbərliyə gedən yol
Avropa İttifaqı (Aİ) ukraynalılara “kömək əlini” bir il də uzatdı. Amma bu əlin içində hərbi öhdəlik şərti də görünür.
Aİ ölkələri Ukraynadan müharibə səbəbindən qaçan şəxslərə verilən müvəqqəti müdafiəni 4 mart 2028-ci ilədək uzatmaq barədə razılığa gəlib. İlk baxışdan bu, humanist qərardır – milyonlarla insanın Avropada qalmasına hüquqi təminat verilir. Lakin qərarın ikinci hissəsi diqqəti daha ciddi istiqamətə yönəldir.
Qərara əsasən, yeni müraciət edən şəxslərə müvəqqəti müdafiə Ukrayna qanunvericiliyində nəzərdə tutulan hərbi öhdəliklərə əməl etdikləri halda veriləcək. Əgər şəxs hərbi öhdəliklərinə görə Ukrayna hakimiyyətinin ölkəni tərk etməsinə icazə vermədiyi kateqoriyaya daxildirsə, ona yeni müvəqqəti müdafiə statusu verilməyə bilər. Üstəlik, bu məhdudiyyət artıq Aİ-də müvəqqəti müdafiə statusu olanlara şamil edilmir.
Burada mühüm bir detal var: bu, “Aİ-yə gələn hər 22-60 yaşlı ukraynalı hərbi xidmətdən azadlıq haqqında arayış gətirməlidir” formasında universal qayda kimi yazılmayıb. Avropa Komissiyasının sənədində praktiki nümunə kimi Ukrayna hakimiyyətinin şəxsin qanuni şəkildə ölkədən çıxmasına icazə verdiyini göstərən sənəd, o cümlədən pasportdakı çıxış möhürü göstərilir.
Amma mahiyyət dəyişmir: Avropa artıq Ukraynadan gələn yeni müdafiə axtaran şəxsin hərbi öhdəlik məsələsini nəzərə alacağını açıq şəkildə qanuniləşdirir.
Məhz burada sual yaranır: bu, humanitar siyasətin hərbiləşdirilməsi deyilmi?
4,4 milyon insanın taleyinə yeni şərt
Bu gün Aİ-də Ukraynadan müharibə səbəbindən qaçmış təxminən 4,4 milyon insan müvəqqəti müdafiə altındadır. İyunun sonuna olan məlumatlara görə, onların sayı 4,41 milyon nəfər olub. Ən böyük qəbul edən ölkələr Almaniya, Polşa və Çexiyadır. Polşada təxminən 961 min, Almaniyada isə 1,286 milyon ukraynalı müvəqqəti müdafiə statusundadır.
Bu insanların böyük hissəsi qadınlar və uşaqlardır. Eurostatın məlumatına görə, iyun ayında böyüklər arasında qadınların payı 43,4 faiz, kişilərin payı 27 faiz, azyaşlıların payı isə 29,6 faiz olub.
Deməli, söhbət kiçik bir qrupdan getmir. Söhbət milyonlarla insanın gələcək hüquqi statusundan gedir.
Aİ Şurasının qərarının siyasi məntiqi isə sənəddə gizlədilmir. Qərarda bir tərəfdən Ukraynadan didərgin düşənlərin qorunmasının vacibliyi vurğulanır, digər tərəfdən Ukraynanın özünü müdafiə etmək qabiliyyətinin nəzərə alınmasının zəruri olduğu bildirilir.
Başqa sözlə, Brüssel iki məqsədi birləşdirir: qaçqını qorumaq – amma Ukraynanın hərbi ehtiyaclarını da nəzərə almaq.
Bu, artıq sadəcə humanitar terminologiya deyil. Bu, müharibənin Avropadakı miqrasiya siyasətinə necə nüfuz etdiyini göstərən ciddi siyasi siqnaldır.
“Sığınacaq” anlayışının yanında “hərbi öhdəlik” peyda oldu
Avropanın Ukraynalılara münasibətində son illərdə əsas arqument belə idi: müharibədən qaçan insan təhlükəsizliyə ehtiyac duyur və ona təhlükəsiz məkan verilməlidir.
İndi isə yeni formul ortaya çıxır: Sən müharibədən qaçmısansa, əvvəlcə Ukraynadan qanuni şəkildə çıxmaq hüququna malik olub-olmadığın müəyyənləşdirilə bilər. Bu fərq çox vacibdir.
Çünki müvəqqəti müdafiə mexanizmi məhz fövqəladə vəziyyət üçün yaradılmışdı. Aİ özü bu mexanizmi standart sığınacaq sisteminin kütləvi müraciətlər qarşısında yüklənməsinin qarşısını alan humanitar vasitə kimi izah edir.
İndi isə həmin mexanizmin qarşısına başqa bir meyar qoyulur: Ukraynanın hərbi öhdəlikləri.
Bu, təbii olaraq Avropanın insan hüquqları siyasəti ilə hərbi-siyasi prioritetləri arasında yeni suallar doğurur.
Bəs qadınlar?
Ən maraqlı məqamlardan biri də budur ki, Aİ qərarı cinslər arasında ayrıca fərq qoymur. Yəni hüquqi meyar “kişi” və ya “qadın” olmaqdan çox, Ukrayna qanunvericiliyindəki hərbi öhdəliklərə uyğunluq məsələsidir.
Bu gün Ukraynada hərbi xidmət və hərbi uçot məsələləri əsasən kişilər üzərindən qurulsa da, qadınların hərbi uçotu və müəyyən peşə qrupları ilə bağlı qaydalar da mövcuddur.
Ona görə Aİ-nin sənəddə gender neytral formul seçməsi gələcək dəyişikliklər üçün də hüquqi manevr imkanını geniş saxlayır.
Bu, hələ “Aİ qadınları da Ukraynaya əsgər kimi göndərmək istəyir” demək deyil. Belə nəticə çıxarmaq üçün sənəddə sübut yoxdur.
Amma bir məsələ göz qabağındadır: Brüssel Ukraynadan gələn insanın hərbi öhdəliklərini artıq sırf Kiyevin daxili məsələsi kimi görmür.
22 yaş məsələsi: burada da diqqətli olmaq lazımdır
Məsələnin daha bir mühüm tərəfi yaşla bağlıdır.
Avropa Komissiyasının iyun ayında hazırladığı sənəddə Ukraynanın mövcud hüquqi vəziyyəti ayrıca izah edilir. Sənədə görə, Ukraynada 25-60 yaşlı hərbi xidmətə çağırış yaşında olan kişilər və ehtiyatda olan 23-25 yaşlı kişilər ölkədən çıxış məhdudiyyətlərinə tabedirlər. 18-22 yaşlı kişilərin isə 2025-ci ilin avqustunda edilmiş dəyişiklikdən sonra, müəyyən istisnalar xaricində ölkədən çıxmasına icazə verilir.
Deməli, məsələni “Aİ 22 yaşdan hərbi yoxlamaya başlayır, çünki iki ildən sonra onları Ukraynaya göndərəcək” kimi təqdim etmək hüquqi sənədin birbaşa məzmunu deyil.
Lakin başqa bir reallıq var: qərarın müddəti 2028-ci ilə qədər uzadılır və hərbi öhdəlik meyarı artıq bu mexanizmin içinə salınır.
Bu isə gələcəkdə Ukrayna qanunvericiliyində hərbi öhdəliklərin dəyişməsi halında həmin dəyişikliklərin Aİ-də müvəqqəti müdafiə alan yeni şəxslərin statusuna təsir göstərə biləcəyi anlamına gəlir.
Polşadakı azalma da başqa cür oxunmalıdır
Polşada ukraynalıların sayının azalması faktıdır, amma bunu avtomatik olaraq “millətçilər qızışdırılır, ukraynalılar başqa ölkələrə qaçırılır və oradan cəbhəyə göndəriləcək” sxeminə bağlamaq üçün hazırda kifayət qədər sübut yoxdur.
Əksinə, Eurostat göstərir ki, Polşada müvəqqəti müdafiə alanların sayı mayın sonunda 967 505 nəfərdən iyunun sonunda 961 170 nəfərə düşüb – təxminən 6,3 min nəfərlik azalma. Eyni zamanda Aİ üzrə ümumi say artıb.
Yəni burada müxtəlif amillər – statusların dəyişməsi, başqa ölkələrə köç, sənədləşmə, inteqrasiya siyasəti və digər səbəblər rol oynaya bilər.
Amma böyük siyasi mənzərədə Polşanın xüsusi əhəmiyyəti danılmazdır: ölkə Aİ-də ukraynalıların ən çox toplandığı ikinci dövlətdir.
Əsas məsələ başqa yerdədir
Avropanın qərarı Ukraynalıları kütləvi şəkildə cəbhəyə göndərmək haqqında qərar deyil.
Bunu belə təqdim etmək faktların hüdudlarını aşmaq olar.
Amma qərarın doğurduğu siyasi sual çox ciddidir:
Müharibədən qaçan insanın Avropada qorunmaq hüququ ilə onun Ukraynada hərbi öhdəlik daşıması arasında əlaqə yaradılmalıdırmı?
Avropa İttifaqı artıq bu əlaqəni hüquqi sənədə daxil edib.
Bu isə müharibənin necə dəyişdiyini göstərir.
2022-ci ildə Avropaya gələn ukraynalıya əsas mesaj belə idi: “Sən müharibədən qaçmısan, biz səni qoruyacağıq.”
2026-cı ilin yeni mesajı isə daha mürəkkəbdir: “Səni qoruyacağıq, amma Ukraynadakı hərbi öhdəliklərini də nəzərə alacağıq.”
Aradakı fərq kiçik deyil.
Çünki humanitar siyasətlə hərbi siyasət arasındakı sərhəd məhz belə başlayır: əvvəlcə hüquqi sənəddə bir cümlə ilə.
Bu cümlə artıq Aİ-nin qərarında var. Avropanın Ukraynaya dəstəyi davam edir. Amma bu dəstəyin qiyməti və ünvanı haqqında suallar da getdikcə sərtləşir. Ən narahatedici sual isə budur: müharibə uzandıqca Avropa ukraynalıların təhlükəsizliyini qoruyan məkan olaraq qalacaq, yoxsa onların hərbi öhdəliklərini də nəzərə alan yeni bir mexanizmin parçasına çevriləcək?
E.Məmmədəliyev,
Musavat.com
XƏBƏR LENTİ
21 Avqust 2026
ŞƏRHLƏRŞƏRH YAZ