Avropa Şurası onilliklər ərzində özünü “Avropa dəyərləri”nin – demokratiyanın, insan hüquqlarının, hüququn aliliyinin dayağı kimi təqdim edib. Lakin Avropa Şurasının uzunmüddətli Baş katibi Torbörn Yaqlandın adı ətrafında baş verən ifşalarla bağlı son hadisələr ortaya xeyli suallar çıxarır. Diqqət mərkəzində təkcə onun şəxsi reputasiyası deyil, həm də Avropa Şurasının, xüsusən də onun Parlament Assambleyasının (AŞPA) ideoloji mübarizə və siyasi manipulyasiya məkanına çevrilməsinə səbəb olan daha geniş sistemli proseslər dayanır.

“Dəyərlər” və “mənəviyyat” barədə ritorikanı kənara qoyub obyektiv qiymətləndirməyə keçdikdə aydın olur ki, uzun illər ərzində Azərbaycanı sistemli şəkildə tənqid edən bir sıra fiqurlar yalnız hüquqi və ya faktiki əsaslara deyil, ideoloji kontekstə söykənərək hərəkət ediblər.

Burada təkcə şəxsləri deyil, həm də bu şəxslərin təmsil etdiyi və xidmət göstərdiyi maraqların və siyasi təsirlərin strukturunu anlamaq vacibdir.

“Dəyərlər” obrazı siyasi təzyiq aləti kimi

Uzun illər ərzində Avropa Şurası və onunla birlikdə AŞPA insan hüquqlarının müdafiəsi ritorikasından dövlətlərin davranışını izah və qınamaq üçün universal mənəvi meyar kimi istifadə edib. Bu ritorika xüsusilə Azərbaycanın timsalında daha qabarıq görünürdü – öz siyasi kursu, müstəqil xarici siyasəti və regional arenada aktiv rolu olan bir ölkəyə münasibətdə.

Lakin hüquqlar barədə bəyanatlarla real addımlar arasında çox vaxt dərin uçurum yaranır.

Bu dəyərləri bəyan edən şəxs özü korrupsiya qalmaqalına cəlb olunduqda, bu, avtomatik olaraq təkcə onun reputasiyasının deyil, həm də təmsil etdiyi siyasi nüfuzun yenidən qiymətləndirilməsinə səbəb olmalıdır.

Torbörn Yaqland məsələsində Epşteyn işi vasitəsilə ictimailəşən faktlar təkcə şəxsi tərəfi deyil, onun başqalarına yönəltdiyi mənəvi iddiaların formal xarakterini də üzə çıxardı. Və bəlkə də təsadüfi deyil ki, məhz bu hadisədən sonra bir çoxları sual verməyə başlayır: onun həmkarları tərəfindən Azərbaycanla bağlı irəli sürülən ittihamların böyük bir hissəsi daha geniş ideoloji və siyasi kampaniyanın tərkib hissəsi deyilmi?

Şəxslər və onların ideoloji kökləri

AŞPA-da Azərbaycana qarşı ən fəal çıxış edənləri təhlil etdikdə mühüm bir qanunauyğunluq üzə çıxır – bu fiqurların əksəriyyəti sol və ya sosialist siyasi düşərgəsinə mənsub olub. Bu, təsadüfi hal deyil, Qərbi Avropadan fərqli siyasi kursu olan ölkələrə təzyiq alətlərinin formalaşdığı ümumi siyasi kontekstin əksidir.

Məsələn, Andreas Qross (İsveçrə). Uzun müddət Azərbaycan üzrə həmməruzəçi kimi çıxış edib, ittiham və insinuasiyalarla dolu hesabatların müəllifi olub. Onun çıxışları və rəsmi ritorik hücumları çox vaxt yoxlanılmış faktlara deyil, siyasi tənqid konstruksiyasına əsaslanırdı.

Kristof Ştrasser (Almaniya). Onun 2013-cü ildə Azərbaycanda guya “siyasi məhbuslar” barədə hazırladığı hesabat biabırçı şəkildə rədd edildi ki, bu da vəziyyətin açıq ideoloji qərəzliliklə qiymətləndirildiyini göstərirdi.

Onun həmvətəni Frank Şvabe. Ştrasserin məruzəsinin rədd edilməsindən sonra anti-Azərbaycan kampaniyasının davam etdirilməsində fəal fiqura çevrildi. Son illərdə AŞPA-da sosialist qrupunun lideri kimi Şvabe faktiki olaraq Azərbaycanla bağlı “siyasi məhbuslar” mövzusunu inhisara aldı və onun əsasında AŞPA-nın siyasi diskursunu sistemli şəkildə formalaşdırdı. Onun fəaliyyəti parlament ritorikası ilə məhdudlaşmırdı: o, estafeti ələ alaraq silahdaşlarının fəaliyyətini koordinasiya edir, Bakıya təzyiqin vahid xəttini irəli sürürdü.

Sunna Avarsdottir (İslandiya). Onun “siyasi məhbuslar” mövzusu üzrə kampaniyada iştirakı AŞPA daxilində eyni ideoloji qrup çərçivəsində əsas rolların ötürülməsini nümayiş etdirir: Avarsdottirin gedişindən sonra onun funksiyaları İsveçdən olan deputat Azade Rojanaya verildi.

Azade Rojana (İsveç). İran–İsveç mənşəli siyasətçi, 2025-ci ilin noyabrında AŞPA-da “siyasi məhbuslar” mövzusu üzrə baş məruzəçi, 2026-cı ilin yanvarında isə Frank Şvabenin fəal lobbiçiliyi ilə AŞPA-nın Monitorinq Komitəsində sosialist qrupundan Azərbaycan üzrə həmməruzəçi təyin edilib.

Sadalanan siyasətçilərin addımlarının təkcə şəxsi baxışların ifadəsi olmadığını istisna etmək olmaz. Onları birləşdirən təkcə sol və ya sosialist düşərgəsinə mənsubiyyət deyil, həm də eyni informasiya-siyasi gündəmin formalaşdırılmasında iştirakdır.

Burada fərdi motivasiyanı daha geniş ideoloji konstruksiyadan ayırmaq vacibdir. Əgər Azərbaycana yönələn tənqid obyektiv və hüquqi əsaslara söykənsəydi, dar bir nümayəndə qrupunun bu qədər sistemli və ideoloji yönlü təzyiqinə ehtiyac qalmazdı.

Əgər əsas ideoloji kontekst – məsələn, Azərbaycan dövlət kursunun Qərbi Avropa norma və dəyərlərinə zidd olduğu inancı dayanırdısa, onda biz obyektiv hüquq-müdafiə missiyası ilə deyil, bir ölkəyə digərinin standartlarını sırımaq cəhdi ilə üz-üzəyik.

Belə yanaşma qaçılmaz olaraq müzakirəni Azərbaycandakı real vəziyyətin təhlilindən uzaqlaşdırır və onu siyasi qarşıdurma müstəvisinə keçirir.

Bu təhlildə ortaya çıxan əsas suallardan biri də bu gün Almaniyada parlament dövlət katibi (ədliyyə nazirinin müavini) vəzifəsini tutan, eyni zamanda AŞPA-da ən böyük siyasi qrupa rəhbərlik edən Frank Şvabenin şəxsi və institusional roludur. O, həmçinin Azərbaycanla bağlı monitorinq mövzularını, o cümlədən öz etibarlı şəxslərinin təyinatı vasitəsilə koordinasiya edir.

Belə vəzifə birləşməsi hakimiyyət bölgüsü prinsipi və maraqların toqquşması baxımından açıq suallar yaradır. Elə həmin prinsip ki, “demokratik dəyərlər”in müdafiəçiləri onu bu qədər yüksək səslə bəyan edirlər.

Əgər bir şəxs öz dövlətinin – Almaniyanın icra hakimiyyətini rəsmi şəkildə təmsil edirsə və eyni zamanda beynəlxalq parlament institutunun siyasi gündəmini fəal şəkildə formalaşdırırsa, bu, sadəcə nadir institusional fenomen deyil, milli maraqların beynəlxalq siyasi təşviqatla birbaşa birləşməsinin nümunəsidir. Bu isə müzakirələrin müstəqil qiymətləndirmə əsasında deyil, şəxsi siyasi və ideoloji platformanın maraqları çərçivəsində formalaşdırılmasına imkan yaradır.

Rusiyanın AŞPA-ya qayıdışı: ideologiya, yoxsa praqmatizm?

2019-cu ildə Rusiya Federasiyasının AŞPA-ya qayıdışı prosesində Frank Şvabenin və onun silahdaşlarının roluna xüsusi diqqət yetirilməlidir. Bu, təşkilatın son tarixində ən mübahisəli qərarlardan biridir.

Avropa Şurası Rusiyanın kənarlaşdırılmasından sonra onun geri qaytarılmasını müzakirə edərkən, bir çox ukraynalı deputatlar və Rusiya aqressiyasından zərər çəkmiş ölkələrin nümayəndələri buna qarşı çıxırdı. Lakin Şvabenin fəal mövqeyi, həmçinin Torbörn Yaqland və Tini Koksun iştirakı sayəsində müqavimət qırıldı və Rusiya təşkilata qaytarıldı.

Burada məsələ yenə də təkcə faktlarda deyil, bu mövqenin arxasında dayanan siyasi maraqlardadır. Şvabe yalnız “inklüzivlik və dialoq” ideologiyasından çıxış edirdi, yoxsa bu, daha geniş, praqmatik siyasi strategiyanın tərkib hissəsi idi?

AŞPA-da Azərbaycana qarşı kampaniyanın arxasında nə dayanır?

Şəxslərin, xronologiyanın və ideoloji əlaqələrin təhlili bir neçə əsas nəticə çıxarmağa imkan verir.

Əvvəla, AŞPA-da anti-Azərbaycan ritorikası açıq ideoloji çalara malik olub. O, obyektiv faktlardan daha çox, ayrı-ayrı qrupların siyasi təsəvvürləri və ideoloji üstünlüklər strukturu ilə sıx bağlı idi.

Dərin araşdırmaya ehtiyac yoxdur ki, AŞPA-da şəxsi əlaqələr və ideoloji icmalar gündəmin formalaşmasında həlledici rol oynayıb. Mərkəzləşdirilmiş “sifarişlər” bəlkə də açıq şəkildə mövcud olmayıb, lakin diskurs və gündəm ümumi ideya istiqamətləri çərçivəsində formalaşıb.

Bununla yanaşı, institusional maraq toqquşmaları beynəlxalq prosedurların neytrallığına olan etimadı sarsıdır. Milli hökumətlərin nümayəndələri beynəlxalq institutlarda fəal mövqe tutduqda, bu, qəbul edilən qərarların obyektivliyi barədə təsəvvürə qaçılmaz olaraq təsir edir.

Yenə də tənqidin seçiciliyi və simvolik ittihamlar insan hüquqlarının müdafiəsindən daha çox siyasi mübarizə alətlərini xatırladır. Bir ölkəyə münasibətdə “siyasi məhbuslar” mövzusunun daim gündəmə gətirilməsi, digər ölkələrə eyni diqqətin göstərilməməsi ikili standartlardan xəbər verir.

Nəticə olaraq qeyd etmək lazımdır ki, Avropa Şurası da digər beynəlxalq təşkilatlar kimi siyasi, ideoloji və milli maraqların təsirinə məruz qalacaq. Lakin universal dəyərlər adı altında beynəlxalq ictimaiyyətdə bir tərəfin demonizasiyasına yönəlmiş seçmə yanaşmalar tətbiq edilərsə, bu, hamı üçün bərabər oyun qaydaları ideyasının özülünü sarsıdır.

Torbörn Yaqland işi və AŞPA-nın digər liderlərinin Azərbaycanla bağlı roluna dair sonrakı suallar təkcə ayrı-ayrı siyasətçilərin bioqrafiyasında qalmaqallı epizodlar deyil. Bu, daha dərin problemin göstəricisidir: beynəlxalq institutlarda ideologiya və siyasi maraqların insan hüquq və azadlıqları barədə yüksək bəyanatlar altında necə çulğaşdığının sübutudur.

Əgər Avropa institutları mənəvi nüfuzlarını qorumaq istəyirlərsə, onlar təkcə dəyərləri bəyan etməli deyil, həm də bu dəyərləri sarsıdan öz struktur və şəxsi mexanizmlərini tənqid etməlidirlər. Vesti.az (tərcümə).