Avqustun 6-na keçən gecə Tərtərdə ər-arvadın evinə oğurluğa girən şəxsin mənzili yandırması və ahıl şəxslərin ölməsi olayı ölüm hökmünün bərpası mövzusunu yenidən gündəmə gətirib. İbtidai istintaqla Baxşəliyev Vüqar Mehman oğlunun fərdi yaşayış evindən külli miqdarda pul vəsaitini ələ keçirməsi, törətdiyi oğurluq cinayətinin izlərini gizlətmək məqsədilə evdə yanğın törədərək orada yaşayan Əsgər Səmədovla Adilə Hüseynovanı qəsdən öldürməsinə əsaslı şübhələr müəyyən edilib.

Əldə edilmiş sübutlar əsasında V.Baxşəliyevin əməli Cinayət Məcəlləsinin 120.2.4-cü (ümumi təhlükəli üsulla adam öldürmə), 120.2.5-ci (tamah məqsədilə adam öldürmə), 120.2.6-cı (başqa cinayəti gizlətmə məqsədilə adam öldürmə) və 120.2.7-ci (iki şəxsi öldürmə) maddələri ilə tövsif edilib və o, prokurorluq tərəfindən şübhəli şəxs qismində tutulub.

İki ahıl insanın öldürülməsi ilə nəticələnən bu dəhşətli hadisə cəmiyyətdə başqa bir sualı da yenidən önə çıxarıb – belə cinayət törədən şəxslər üçün ölüm hökmü geri qaytarılmalıdırmı? Belələrinin yaşamaq haqqı varmı? Dövlətin insanı ölümə məhkum etmək səlahiyyətinə qayıtması hansı hüquqi və institusional təminatlar altında mümkündür?

Tanınmış vəkil Cavad Cavadov Musavat.com-a açıqlamasında ölüm hökmünün bərpasının əleyhinə olduğunu deyir, ölüm hökmünün ləğvini yalnız humanizm prinsipi ilə izah etmir, məsələni məhkəmə səhvi və ədalət mühakiməsinin keyfiyyəti baxımından qiymətləndirir. Başqa sözlə, söhbət yalnız cinayətkarın cəzalandırılmasından getmir: "Söhbət həm də dövlətin yanlış şəxsi edam etmək riskindən gedir. Məhkəmə sistemi səhvdən sığortalanmayıbsa, dövlətin ölüm cəzası tətbiq etmək səlahiyyəti son dərəcə təhlükəli nəticələr doğura bilər. Hətta oturuşmuş demokratik dövlətlərdə belə məhkəmə səhvləri qaçılmazdır. Ölüm hökmü tətbiq olunub icra edildikdən sonra həmin səhvi düzəltmək artıq mümkün deyil. Cinayət işində məhkəmə səhvi baş verə bilər.

Şahid müttəhimi səhv tanıya, ekspertiza yanlış nəticə verə bilər. Sübutlar düzgün qiymətləndirilməyə, etiraf ifadəsinin alınması ilə bağlı problem yarana, yeni sübut sonradan ortaya çıxa bilər. Və nəticədə məhkəmə hökmü yuxarı instansiyada dəyişdirilə bilər. Azadlıqdan məhrumetmə cəzasında belə səhv hökmün düzəldilməsi üçün imkan qalır. Şəxs sonradan bəraət ala və kompensasiya tələb edə bilər. Edam edilmiş insan üçün isə belə imkan yoxdur".

Cavad Cavadov deyib ki, bu ölüm hökmünün digər bütün cəzalardan prinsipial fərqidir: “BMT-nin İnsan Hüquqları üzrə materiallarında da vurğulanır ki, ən inkişaf etmiş hüquq sistemlərində belə yanlış məhkumetmələr baş verir və ölüm cəzasının əsas problemlərindən biri onun geri dönməzliyidir. Ölüm cəzasının tərəfdarlarının ən çox istinad etdiyi ölkələrdən biri ABŞ-dir. ABŞ-da ölüm hökmü bəzi ştatlarda bu gün də mövcuddur. Lakin həmin ölkənin təcrübəsi eyni zamanda, ölüm hökmünün tərəfdarları üçün ciddi sual yaradır.

ABŞ-də ölüm hökmü ilə bağlı yanlış məhkumetmələr ciddi hüquqi müzakirələrin predmetinə çevrilib. BMT materiallarında ABŞ-da ölüm hökmünə məhkum edilmiş şəxslərin sonradan faktiki təqsirsizliyinin üzə çıxması ilə bağlı çoxsaylı nümunələrə diqqət çəkilir. Bu, Azərbaycanın hüquq sistemi üçün də vacib dərsdir. Əgər ən böyük resurslara malik məhkəmə sistemlərində belə səhvlər mümkündürsə, heç bir ölkə “bizdə belə səhv ola bilməz” zəmanəti verə bilməz".

Cavad Cavadov Tərtərdə baş vermiş hadisə ilə bildirib ki, burada mühüm hüquqi məqam var: "Hazırda söhbət məhkəmənin qanuni qüvvəyə minmiş hökmündən yox, ibtidai istintaq mərhələsindən gedir. Prokurorluğun məlumatına əsasən, şəxs şübhəli qismində tutulub və ona ağır ittihamlar verilib. Bu mərhələdə cəmiyyətin qəzəbi nə qədər başadüşülən olsa da, hüquqi sistemin işi emosional hökm çıxarmaq deyil. Məhkəmə sübutları araşdırmalı, şəxsin təqsirini qanuni prosedurla müəyyən etməlidir.

Yəni, bu gün “edam edilməlidir” demək ictimai mövqe ola bilər, amma hüquqi baxımdan hökm yalnız məhkəmə araşdırmasından sonra ortaya çıxa bilər. Məhz buna görə ölüm hökmü məsələsində məhkəmənin müstəqilliyi xüsusi əhəmiyyət qazanır. Əgər məhkəmə tam müstəqildirsə, hakim yalnız sübutlara və qanuna əsasən qərar verirsə, müdafiə tərəfinin bütün hüquqları təmin olunursa, istintaqın səhvlərini məhkəmə düzəldə bilirsə və yuxarı instansiyalar real nəzarət mexanizmi kimi işləyirsə, ədalət mühakiməsinin keyfiyyəti yüksəlir. Amma sistemdə bu təminatlara dair ciddi suallar varsa, ölüm hökmünün tətbiqi daha təhlükəli nəticələr yarada bilər".

Cavad Cavadova görə, ədalətli məhkəmə araşdırmasının təmin edilmədiyi şəraitdə ölüm cəzasının saxlanılması yolverilməzdir: "Tərtərdə baş vermiş hadisə ilə bağlı cəmiyyətin istədiyi əslində sadəcə edam deyil. Cəmiyyət ədalət istəyir. Ədalətin isə əsas şərti düzgün şəxsin düzgün sübutlarla, müstəqil məhkəmə tərəfindən məhkum edilməsidir".

Onun sözlərinə görə, ölüm cəzasının tərəfdarlarının əsas arqumentlərindən biri “İnsan ölüm təhlükəsini bilsə, cinayət törətməyə qorxar” yanaşmasıdır: "Lakin hüquqi və kriminaloloji araşdırmalar bu məsələdə belə sadə nəticəyə imkan vermir. BMT-nin ölüm hökmü ilə bağlı materiallarında cəzanın cinayətlərin qarşısını daha effektiv aldığına dair möhkəm sübutların olmadığı qeyd edilir. Ölüm hökmünü ləğv edən ölkələrdə ağır cinayətlərin avtomatik olaraq artdığı da təsdiqlənmir. Üstəlik, bir çox ağır cinayətlər əvvəlcədən uzun-uzadı hesablanmış qərar nəticəsində deyil, emosional vəziyyət, tamah, narkotik və ya digər amillərin təsiri altında törədilir. Belə vəziyyətdə insanın “bu cinayətə görə onsuz da ölüm hökmü veriləcək” hesablaması aparması heç də həmişə real deyil. Deməli, yalnızca cəzanın sərtləşdirilməsi cinayətkarlıqla mübarizədə əsas vasitə ola bilməz”.

Azərbaycan ölüm hökmünü 1998-ci ildə tamamilə ləğv edib. Ölkə daha sonra Avropa Şurasının ölüm hökmünün ləğvinə dair 6 saylı Protokolunu ratifikasiya edib. Azərbaycan Protokolu 2002-ci ildə ratifikasiya edib və sənəd həmin ilin mayında ölkə üçün qüvvəyə minib.

Daha əhəmiyyətli məqam isə budur ki, Azərbaycan 8 mart 2023-cü ildə ölüm hökmünün bütün hallarda ləğv edilməsini nəzərdə tutan Avropa Konvensiyasının 13 saylı Protokolunu imzalayıb. Avropa Şurasının məlumatına görə, 2026-cı ilin iyuluna olan vəziyyətə əsasən Azərbaycan bu protokolu hələ ratifikasiya etməyib. Bu detal hüquqi baxımdan çox vacibdir. Çünki “ölüm hökmünü bərpa etmək mümkündürmü” sualının cavabı sadəcə Cinayət Məcəlləsinə yeni maddə əlavə edib-etməməklə məhdudlaşmır.

Cavad Cavadov qeyd edib ki, Azərbaycan Konstitusiyasının 27-ci maddəsində yaşamaq hüququ təsbit olunub. Ölüm hökmünün 1998-ci ildə ləğv edilməsindən və Azərbaycanın beynəlxalq öhdəliklərindən sonra məsələ artıq daha geniş hüquqi çərçivədə qiymətləndirilməlidir. Ona görə də ölüm hökmünün sadə qanun dəyişikliyi ilə “sabahdan” qaytarılması real hüquqi ssenari deyil. Bunun üçün konstitusion, cinayət-hüquqi və beynəlxalq-hüquqi məsələlər kompleks şəkildə nəzərdən keçirilməlidir.

Vəkilin sözlərinə görə, dünya ölüm hökmü məsələsində iki yerə bölünür: "ABŞ, Yaponiya və bəzi digər ölkələrdə ölüm cəzası hələ də hüquqi sistemdə mövcuddur. Digər tərəfdən, Avropa artıq bütövlükdə ölüm hökmündən imtina edib. Avropa Şurası bildirir ki, təşkilatın 46 üzv dövlətində ölüm cəzası ləğv edilib və Avropa faktiki olaraq ölüm hökmündən azad zona yaradıb.

Azərbaycanın da daxil olduğu Avropa hüquq məkanında ümumi tendensiya ölüm hökmünün bərpasına deyil, onun tamamilə aradan qaldırılmasına doğrudur. Ölüm cəzasını saxlayan ölkələrdə belə məhkəmə səhvləri mümkündür. Yaponiyada İvao Hakamada işi bunun ən dramatik nümunələrindən biridir. Hakamada 1968-ci ildə bir ailənin öldürülməsi ilə bağlı məhkum edilmiş, təxminən 46 il ölüm hökmü altında qalmışdı. 2024-cü ildə yenidən baxılan işdə o, bəraət aldı. İşdə etirafın alınması və sübutların saxtalaşdırılması ilə bağlı ciddi problemlər müəyyən edilmişdi. Təsəvvür edin ki, əgər insana 46 il sonra bəraət qazandırmaq mümkündürsə, həmin şəxs 1968-ci ildə edam edilsəydi, bu səhvi necə düzəltmək olardı?"

E.Məmmədəliyev,
Musavat.com