Onlayn ictimai-siyasi qəzet
Sovetin "Zapı"sı – Putinin ilk maşını
1960-cı ilin payızında sovet avtomobil tarixinin ən məşhur modellərindən biri – ZAZ-965 “Zaporojets”in seriyalı istehsalına başlanıldı.
Musavat.com xəbər verir ki, ZAZ-965-in tarixi əslində bir neçə il əvvəl başlamışdı. Yeni, ucuz və kütləvi avtomobil üzərində iş 1950-ci illərin ikinci yarısında Moskvada başlanmışdı. İlk prototiplər “Moskviç-444” adı ilə hazırlanmışdı. Konstruktorlar Avropada böyük populyarlıq qazanan Fiat 600-dən də nümunə götürmüşdülər, lakin sovet avtomobili sonradan ciddi şəkildə dəyişdirilmiş və tamamilə fərqli mühərrik, asqı və digər texniki həllər əldə etmişdi.
Avtomobilin istehsalı üçün Zaporojyedəki kənd təsərrüfatı maşınları zavodu yenidən quruldu. ZAZ-965-in seriyalı istehsalı 1960-cı ilin sonunda genişləndirildi. İlk avtomobillərdə 746 kubsantimetr həcmli, hava ilə soyudulan V formalı dördsilindrli mühərrik yerləşdirilmişdi. Mühərrik 23 at gücü hasil edirdi.
Avtomobilin ən qeyri-adi cəhətlərindən biri mühərrikin arxada yerləşməsi idi. Bu quruluş arxa təkərlərin yolla ilişməsini yaxşılaşdırırdı və “Zaporojets”in palçıqlı, qarlı və asfalt örtüyü olmayan yollarda özünü gözlənildiyindən yaxşı göstərməsinə kömək edirdi.
ZAZ-965-in konstruksiyası mümkün qədər sadə hazırlanmışdı. O dövrdə SSRİ-də avtomobil servislərinin sayı az olduğundan sürücülərin maşını özlərinin təmir edə bilməsi mühüm üstünlük hesab olunurdu. Hətta mühərrikin ayrı-ayrı silindrlərdən ibarət quruluşu təmiri asanlaşdırırdı. Tarixi mənbələrdə bəzi sahiblərin qışda mühərriki avtomobildən çıxarıb isti şəraitdə təmir etdikləri qeyd olunur.
Maşının baqajı da bugünkü avtomobillərdən tamamilə fərqlənirdi. Mühərrik arxada olduğundan ön hissədə baqaj üçün müəyyən yer ayrılmışdı. Lakin burada benzin çəni, ehtiyat təkər, alətlər və digər avadanlıq da yerləşdiyindən yük üçün çox az boş sahə qalırdı.
İlk ZAZ-965-lərin qiyməti pul islahatından sonra 1800 rubl müəyyənləşdirilmişdi. Bu səbəbdən “Zaporojets” SSRİ-də istehsal edilən ən ucuz minik avtomobillərindən birinə çevrilmişdi. Xalq arasında hətta avtomobilin qiymətinin o dövrdə min şüşə arağın qiymətinə bərabər müəyyənləşdirilməsi barədə məşhur əfsanə yaranmışdı.
1962-ci ilin sonlarından avtomobilin təkmilləşdirilmiş ZAZ-965A versiyası istehsala daxil oldu. Mühərrikin həcmi 887 kubsantimetrə, gücü isə 27 at gücünə çatdırıldı. 1966-cı ildə gücü 30 at gücünə qədər artırılmış mühərriklər də tətbiq edildi. Təkmilləşdirilmiş modelin maksimal sürəti təxminən 100 km/saat idi.
“Zaporojets”in mühüm üstünlüklərindən biri də dörd təkərin müstəqil asqıya malik olması idi. Kiçik ölçüləri, yüksək klirensi və arxada yerləşən mühərriki avtomobilə kənd və torpaq yollarında gözlənilmədən yaxşı keçicilik verirdi.
ZAZ-965 SSRİ-də əlilliyi olan insanlar üçün seriyalı şəkildə xüsusi versiyaları hazırlanan ilk tamhüquqlu minik avtomobillərindən biri idi. Müxtəlif modifikasiyalarda əl ilə idarəetmə sistemləri və sürücünün fiziki imkanlarına uyğunlaşdırılmış mexanizmlər quraşdırılırdı.
Hətta sovet poçtu üçün də xüsusi ZAZ-965S hazırlanmışdı. Bu avtomobillərin sükanı sağ tərəfdə yerləşirdi, arxa oturacağın yerində isə məktub və bağlamaların daşınması üçün xüsusi bölmə vardı.
Kiçik “Zaporojets” SSRİ sərhədlərindən kənara da çıxa bildi. 1963-cü ildən avtomobil ixrac edilməyə başladı və xarici bazarlarda onun üçün ayrıca Jalta (Yalta) adı seçildi. İxrac avtomobillərində daha yaxşı səs izolyasiyası, təkmilləşdirilmiş salon, əlavə güzgü və dekorativ elementlər tətbiq edilirdi.
Avtomobilin bazasında daha qeyri-adi layihələr də yaradılmışdı. ZAZ-970 ailəsinə furqon, pikap və mikroavtobus tipli prototiplər daxil idi. Lakin onlar geniş seriyalı istehsala buraxılmadı.
“Zaporojets”in məşhur sahiblərindən biri də sonradan Rusiya prezidenti olan Vladimir Putin idi. Putinin öz xatirələrinə görə, anası lotereyada “Zaporojets” udmuşdu. Ailə avtomobili satıb pulunu götürmək məsələsini müzakirə etsə də, sonda maşını o zaman tələbə olan oğullarına vermək qərarına gəlmişdi.
ZAZ-965 təkcə nəqliyyat vasitəsi deyil, SSRİ məişətinin bir hissəsinə çevrilmişdi. Onun haqqında saysız-hesabsız lətifələr yaranmış, avtomobil filmlərdə və televiziya ekranlarında görünmüşdü. Kiçik ölçüləri və xarakterik kuzov formasına görə avtomobil xalq arasında ən çox “Qozbel” adı ilə tanınırdı.
Bununla belə, zarafatların arxasında kifayət qədər praktik avtomobil dayanırdı. Sadə mühərrik, ucuz ehtiyat hissələri, yüksək təmir imkanları və çətin yollarda keçicilik ZAZ-965-i xüsusilə əyalətlərdə yaşayan sürücülər üçün əlverişli edirdi.
1969-cu ildə ZAZ-965 ailəsinin istehsalı başa çatdı. Ümumilikdə 322 mindən çox ZAZ-965 və ZAZ-965A buraxılmışdı. Onu daha müasir kuzova malik ZAZ-966 əvəz etdi. 1966-cı ilin sonundan 1969-cu ilin mayınadək köhnə ZAZ-965A ilə yeni ZAZ-966 paralel olaraq istehsal edilirdi.
Sonrakı onilliklərdə ZAZ-966, ZAZ-968 və onların müxtəlif modifikasiyaları “Zaporojets” adını yaşatdı. Beləcə, kiçik və ucuz avtomobil bütöv bir nəslin yaddaşında SSRİ-nin ən tanınmış avtomobil simvollarından biri kimi qaldı.
Bu gün isə yaxşı vəziyyətdə qorunmuş ilk nəsil “Zaporojets”lər adi köhnə avtomobildən daha çox kolleksiya nümunəsi kimi qiymətləndirilir. Müxtəlif ölkələrdə bu avtomobillərin sahiblərini birləşdirən klublar fəaliyyət göstərir, ZAZ-965-lər retro-avtomobil sərgiləri və yürüşlərində nümayiş etdirilir.
Musavat.com
XƏBƏR LENTİ
02 Oktyabr 2026
ŞƏRHLƏRŞƏRH YAZ