Onlayn ictimai-siyasi qəzet
ABŞ qalib gəlmədi, İran məğlub olmadı -TƏHLİL
Bu cümə günü İsveçrədə ABŞ və İran arasında Yaxın Şərqdə baş vermiş növbəti hərbi qarşıdurmaya son qoymalı olan sənədin imzalanacağı gözlənilir. Sazişin mətni hələ dərc edilməyib. Belə sənədləri adətən müşayiət edən gizli əlavələrin və ya əlavə razılaşmaların olub-olmaması da məlum deyil. Bununla belə, artıq indidən bəzi ilkin nəticələr çıxarmaq mümkündür.
Ən mühüm nəticə isə paradoksal səslənir: ABŞ qalib gəlmədi, İran isə məğlub olmadı.
Müharibə başlayarkən Prezident Donald Tramp administrasiyası və onun Yaxın Şərqdəki əsas müttəfiqi olan İsrail sadəcə atəşkəsdən qat-qat böyük hədəflər qarşıya qoymuşdu. Söhbət İranın nüvə proqramının tamamilə məhv edilməsindən, İslam Respublikasının hərbi infrastrukturunun dağıdılmasından, regiondakı proksi qruplaşmalara dəstəyin dayandırılmasından və mahiyyət etibarilə Tehranda hakimiyyət dəyişikliyi üçün şərait yaradılmasından gedirdi.
Təsadüfi deyil ki, Donald Tramp dəfələrlə İran məsələsini birdəfəlik həll etmək niyyətində olduğunu bəyan etmişdi. Bu məsələ təxminən yarım əsrdir ABŞ-ın Yaxın Şərq siyasətinin əsas problemlərindən biri olaraq qalır. Tramp hələ ilk prezidentlik dövründə Barak Obama administrasiyasının imzaladığı nüvə sazişindən çıxmış, onu kifayət qədər effektiv hesab etməmişdi. Bu dəfə isə problemə hərbi yolla həll tapmağa çalışılırdı.
Müharibə boyu ABŞ və İsrail İranın hərbi infrastrukturuna kütləvi zərbələr endirdilər. Silah anbarları, komanda məntəqələri və müxtəlif hərbi obyektlər məhv edildi. Zərbələr nəticəsində İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusunun yüksək rütbəli nümayəndələri hədəfə alındı, İranın ali dini liderinin ölümü isə ayrıca qeyd olunmalıdır. Bir çox analitiklər hesab edirdilər ki, bu qədər genişmiqyaslı kampaniya Tehrandakı hakimiyyətin sarsılmasına gətirib çıxaracaq.
Lakin belə olmadı.
Rejim ayaqda qaldı.
Bəli, ciddi itkilər verdi. Bəli, imkanları nəzərəçarpacaq dərəcədə zəiflədi. Lakin müharibənin əsas siyasi məqsədinə nail olunmadı. İslam Respublikası idarəetmə qabiliyyətini qorudu. Dövlət institutları fəaliyyətini davam etdirdi. Siyasi sistem çökmədi.
Bu səbəbdən ABŞ-ın strateji qələbəsindən danışmaq hələ tezdir.
Radarları, zavodları, anbarları və qərargahları məhv etmək mümkündür. Lakin mövcudluğunu qorumaq üçün yüksək bədəl ödəməyə hazır olan bir dövləti məhv etmək qat-qat çətindir.
Müharibənin nəticələri İsrail üçün də birmənalı olmadı. Şübhəsiz ki, İsrail ordusu yüksək effektivlik nümayiş etdirdi. Lakin strateji qələbə vurulan hədəflərin sayı ilə deyil, siyasi reallığın dəyişməsi ilə ölçülür.
Siyasi reallıq isə dəyişmədi.
İran regionun ən böyük geosiyasi oyunçularından biri olaraq qalır. Onun qonşu ölkələrə təsiri məsələsi açıq olaraq qalır. Müttəfiqlərinin gələcəyi ilə bağlı suallar da gündəmdən çıxmayıb. Üstəlik, yekun razılaşmalarda Livanla bağlı müddəalar yer alarsa, bu, “Hizbullah” probleminin də hələ tam həll olunmadığını göstərəcək.
Xüsusilə Hörmüz boğazı ətrafındakı vəziyyət diqqət çəkir.
Müharibədən əvvəl boğaz beynəlxalq gəmiçilik üçün açıq idi. Münaqişə zamanı isə onun bağlanması təhlükəsi dünya enerji bazarındakı qeyri-sabitliyin əsas amillərindən birinə çevrildi. Risklərin artması dərhal enerji daşıyıcılarının qiymətlərinə təsir göstərdi.
Əgər saziş imzalandıqdan sonra Hörmüz boğazı yenidən açıq qalacaqsa, bu sadəcə müharibədən əvvəlki vəziyyətə qayıdış demək olacaq. Bunu qələbə adlandırmaq çətindir.
Üstəlik, enerji bazarındakı qeyri-sabitlik ABŞ-ın özünə də zərbə vurdu. Benzin qiymətlərinin bahalaşması noyabrın 3-də keçiriləcək aralıq seçkilər ərəfəsində Amerika administrasiyası üçün ciddi problemə çevrildi. ABŞ-ın neft sektorunda fəaliyyət göstərən bəzi şirkətləri bundan qazanc əldə etmiş ola bilər, lakin amerikalı istehlakçı tamamilə fərqli reallıqla üzləşdi.
Bu səbəbdən gələcək razılaşmaları Vaşinqtonun qeyd-şərtsiz qələbəsi kimi təqdim etmək cəhdləri qaçılmaz olaraq sadə bir sualla qarşılaşacaq: əgər məqsəd Tehranda hakimiyyət dəyişikliyi idisə, bəs niyə həmin hakimiyyət yerində qaldı?
Lakin İranın qələbəsindən danışmaq da eyni dərəcədə yanlış olardı.
Bəli, rejim ayaqda qaldı. Bəli, dövlət öz bütövlüyünü qorudu. Bəli, ölkə rəhbərliyi güclü xarici təzyiq qarşısında dayanıqlılıq nümayiş etdirdiyini bəyan etmək imkanı qazandı.
Ancaq bunun qiyməti son dərəcə ağır oldu.
Dağıdılmış infrastruktur, hərbi-sənaye kompleksinə vurulan ciddi zərbə, inflyasiya, iqtisadi problemlər, işsizliyin və sosial narazılığın artması uzun illər ölkənin daxili vəziyyətinə təsir göstərəcək.
Bundan əlavə, müharibə İran elitası daxilindəki rəqabəti daha da kəskinləşdirəcək.
İlk növbədə İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusu olmaqla hərbi strukturlar siyasi təsirlərini artırmağa çalışacaqlar. Prezident institutu, parlament və müxtəlif siyasi qruplar da prosesdən kənarda qalmayacaq. Dini rəhbərlik də öz mövqelərini gücləndirməyə cəhd göstərəcək.
Sanksiyaların qismən yumşaldılması halında dondurulmuş aktivlərin və yeni resursların bölüşdürülməsi məsələsi də əlavə gərginlik mənbəyinə çevrilə bilər.
Bütün bunlar yeni daxili münaqişələr və siyasi sarsıntılar üçün zəmin yaradır.
Ona görə də İranın qələbəsindən danışmaq mümkündürsə, bu, daha çox Pirr qələbəsidir.
Rejim hakimiyyəti qorudu, amma ölkə bunun üçün çox ağır bədəl ödəməli oldu.
Əslində isə bu günün əsas qalibi nə Vaşinqtondur, nə də Tehran.
Əsas qalib zamandır.
ABŞ təhlükəli eskalasiyadan çıxmaq imkanı əldə etdi. İran nəfəsini dərmək üçün vaxt qazandı. İsrail qüvvələrini yenidən qruplaşdırmaq imkanı əldə etdi. Lakin regionun fundamental problemlərinin heç biri həll olunmadı.
Yaxın Şərq dərin ziddiyyətlərin, toqquşan maraqların və daim dəyişən ittifaqların məkanı olaraq qalır. Artıq bu gün regionun bir çox dövlətləri təhlükəsizlik strategiyalarını yenidən nəzərdən keçirir, yeni situativ koalisiyalar formalaşdırır və maraqlarını qorumaq üçün yeni mexanizmlər axtarırlar.
Bu səbəbdən baş verənləri münaqişənin sonu kimi deyil, onun növbəti mərhələsi öncəsi verilmiş müvəqqəti fasilə kimi qiymətləndirmək daha doğru olar.
Bu gün Vaşinqton diplomatik qələbədən danışacaq. Tehran öz dayanıqlılığını vurğulayacaq. İsrail rəqibinin zəiflədiyini bəyan edəcək.
Amma tarix müharibələri adətən başqa cür qiymətləndirir.
Tarix yalnız bir sual verir: müharibədən sonra dünya yeni müharibəni istisna edəcək qədər dəyişdimi?
Hələlik cavab mənfidir.
Məhz buna görə də bugünkü əsas nəticə paradoksal görünür: ABŞ qalib gəlmədi. İran məğlub olmadı.
Yaxın Şərq isə öz gələcəyi uğrunda növbəti mübarizə mərhələsindən əvvəl sadəcə vaxt qazandı.
Henri Kissincerin dediyi kimi: “Heç bir müharibə onu başlayanların planlaşdırdığı şəkildə başa çatmır.”
Ramiz Yunus
Siyasi elmlər professoru
Xəzər Beynəlxalq Universiteti
XƏBƏR LENTİ
19 Iyun 2026
ŞƏRHLƏRŞƏRH YAZ