Onlayn ictimai-siyasi qəzet
Azərbaycanın tranzit saatı işə düşür – BAKI ÜÇÜN TARİXİ ŞANS
Yaxın Şərqdə daha bir xəritə dəyişir. Bu dəfə söhbət sadəcə müharibədən, raketlərdən və neft qiymətlərindən getmir. Söhbət dünya ticarətinin damarlarından birinin kimin əlində olmasından gedir.
Musavat.com bildirir ki, Bab əl-Məndəb boğazı ətrafında yaranan yeni vəziyyət qlobal logistikanın bütün hesablarını yenidən yazmağa başlayır.
Son günlər husilərin Yəmənin Qırmızı dəniz sahilində irəliləməsi, Moxa limanını ələ keçirməsi və Perim adasına çatması barədə məlumatlar yayılıb.
“Reuters”in məlumatına görə, husilərin Perim adasına çıxması Bab əl-Məndəb üzərində nəzarəti daha da möhkəmləndirə bilər. Bab əl-Məndəb sadəcə Yəmən sahillərindəki dar su zolağı deyil. Bura Asiyanı Qırmızı dəniz, Süveyş kanalı və Aralıq dənizi vasitəsilə Avropaya bağlayan əsas qapılardan biridir. İndi həmin qapının qarşısında yeni bir güc dayanır.
ABŞ-nin İrana hücumları ilə Yaxın Şərqdə yaranan böhran dünya ticarətinin alternativ marşrutlarını bir-bir risk zonasına çevirir. Müharibəyə qədər sərbəst gediş-gəliş zonaları olan boğazlar indi İran və onun müttəfiqlərinin nəzarətinə keçib.
Hazırda bir tərəfdə İranın təsir dairəsində olan Hörmüz boğazı, digər tərəfdə İranla müttəfiq husilərin mövqelərini gücləndirdiyi Bab əl-Məndəb var. Son günlər Bab əl-Məndəb və Hörmüzdən keçən gəmi sayında kəskin azalma müşahidə olunur. Neftin qiymətinin 100 dollardan yuxarı qalxması da bazarın bu təhlükəni necə qiymətləndirdiyini göstərir. Yaranmış durumda Avropa üçün seçimlər son dərəcə ağırdır. Birinci yol - Bab əl-Məndəbdən istifadəni davam etdirməkdir. Bu halda sığorta haqları, təhlükəsizlik xərcləri və siyasi risklər yüksələcək. Daha mühüm məsələ isə odur ki, gəmilərin təhlükəsizliyinə kimin zəmanət verəcəyi sualı ortaya çıxacaq. Əgər husilər faktiki olaraq boğazın hər iki sahilində və strateji adalarda möhkəmlənirlərsə, su yolundan keçən hər bir gəmi artıq yalnız beynəlxalq dəniz hüququ ilə deyil, regiondakı yeni hərbi-siyasi reallıqla hesablaşmalı olacaq.
İkinci yol - gəmiləri Afrikanın ətrafına, Ümid burnuna göndərməkdir. Bu variant siyasi baxımdan daha təhlükəsiz görünə bilər. Amma iqtisadi baxımdan bunun hesabını Avropa istehlakçısı ödəyəcək. Məsafə artdıqca yanacaq sərfi artır. Sığorta qiymətləri qalxır, daşınma müddəti uzanır. Nəticədə məhsulun qiyməti artır. Yəni Bab əl-Məndəbdəki bir raketin yaratdığı problem bir neçə həftə sonra Avropadakı mağazanın rəfində qiymət etiketi kimi görünür.
Üçüncü yol isə quru və dəmir yolu dəhlizlərinin əhəmiyyətini artırmaqdır. Məhz burada Azərbaycanın adı meydana çıxır. Qlobal dəniz logistikasının hər böhranı Azərbaycan üçün avtomatik qazanc demək deyil. Lakin bu dəfə vəziyyət fərqlidir. Azərbaycan iki böyük alternativ marşrutun - Şimal-Cənub və Orta Dəhlizin kəsişməsində yerləşir. Hindistan, İran, Azərbaycan və Rusiya xəttini birləşdirən Şimal-Cənub dəhlizi dəniz marşrutlarının riskə düşdüyü şəraitdə əlavə əhəmiyyət qazanır. Digər tərəfdən, Çin və Mərkəzi Asiyadan Xəzər üzərindən Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyəyə, oradan isə Avropaya uzanan Orta Dəhliz də alternativ logistika xətti kimi daha cəlbedici görünür. Yəni dünya ticarəti dənizdə ilişdikcə, Bakı quru üzərində daha vacib bir qovşağa çevrilə bilər. Bu, Azərbaycanın qarşısında böyük imkan yaradır. Azərbaycan bu imkanı sadəcə tranzit gəliri kimi yox, geosiyasi kapital kimi istifadə etməlidir. Əgər Avropa-Asiya dəniz daşımalarının bir hissəsi alternativ quru marşrutlara keçərsə, Azərbaycanın nəqliyyat infrastrukturu üçün ciddi sınaq başlayacaq.
Xəzər üzərindən bərə və yük daşımaları, Bakı Limanı, dəmir yolları, gömrük infrastrukturu, Azərbaycan-Gürcüstan-Türkiyə bağlantısı, Bakı-Tbilisi-Qars zəncirin sürəti təkcə Azərbaycanın iqtisadi marağı olmayacaq. Avropanın da marağına çevriləcək. Yükün Çin və Mərkəzi Asiyadan Avropaya çatdırılması üçün alternativlər azaldıqca Azərbaycan marşrutunun strateji qiyməti yüksələcək. Asiyadan Azərbaycana gələn məhsulların daşınması bahalaşacaq. Sığorta xərcləri yüksələcək. Yanacaq və logistika tarifləri artacaq. Avropadan gətirilən bəzi malların qiyməti də yüksələ bilər. Deməli, Bakı bir tərəfdən tranzit qazanacaq, digər tərəfdən idxal inflyasiyası ilə üzləşə bilər.
Avropanın əsas problemi yalnız enerji təhlükəsizliyi deyil. İndi logistika təhlükəsizliyi də eyni dərəcədə mühüm məsələyə çevrilir. Əgər Süveyş-Bab əl-Məndəb marşrutu uzun müddət riskli qalarsa, Avropa Asiya ilə ticarətində daha bahalı və uzun alternativlərə möhtac olacaq. Ümid burnundan keçən marşrut bunun ən bariz nümunəsidir. Digər tərəfdən, Arktika marşrutu da müzakirə olunur. Lakin mövsümi xarakteri, təhlükəsizlik və infrastruktur problemləri və məhdud yük tutumu onu Süveyşin tam alternativinə çevirmir. Beləliklə, Avropanın qarşısında seçim çoxalsa da, ideal seçim yoxdur.
Ən maraqlı ssenari isə bundan sonra baş verə bilər. Əgər husilər Bab əl-Məndəb ətrafında uzunmüddətli nəzarət sistemi formalaşdıra bilsələr, boğaz sadəcə coğrafi keçid deyil, geosiyasi rıçaq funksiyası daşımağa başlayacaq. Hələlik “rəsmi tariflər” və ya konkret keçid haqqı elan ediləcəyi barədə təsdiqlənmiş məlumat yoxdur. Amma belə bir mexanizmin gələcəkdə müzakirə predmetinə çevrilməsi belə dünya gəmiçilik şirkətləri üçün riskin nə qədər böyüdüyünü göstərir. Çünki beynəlxalq dəniz ticarətində ən bahalı şey bəzən yanacaq deyil. Qeyri-müəyyənlikdir. Gəmi şirkəti sabah boğazdan keçib-keçməyəcəyini bilmirsə, bu riskin qiymətini yük sahibinə, sığortaçıya və nəticədə istehlakçıya ötürür. Bu böhranın Azərbaycanın qarşısında açdığı imkan çox aydındır. Dünya alternativ marşrut axtaracaq. Alternativ marşrut isə yalnız xəritədə çəkilən xətt deyil. Onun sürətli gömrük sistemi, yüksək buraxılış qabiliyyəti, limanı, dəmir yolu, avtomobil yolu, rəqabətli tarifləri və siyasi sabitliyi olmalıdır. Azərbaycan bunların əhəmiyyətli hissəsinə malikdir. İndi məsələ həmin imkanları vahid sistemə çevirməkdir.
Bab əl-Məndəb böhranı Azərbaycan üçün Yaxın Şərqdəki növbəti müharibə olmaqdan çıxıb. Bu böhran Azərbaycanın Avrasiya logistikasındakı çəkisini artıran tarixi dönüş nöqtəsinə çevrilə bilər. Dünya dənizlərdə daralan qapılardan çıxış axtararkən Bakı öz qapısını daha geniş açmalıdır.
E.Məmmədəliyev,
Musavat.com
ƏLAQƏLİ XƏBƏRLƏR
XƏBƏR LENTİ
13 Oktyabr 2026
00:33 Böyük Britaniyadan İrana qarşı SANKSİYA ZƏRBƏSİ: Baş nazir SEPAH-ın partlayış planını açıqladı
12 Oktyabr 2026
ŞƏRHLƏRŞƏRH YAZ