“Şəxsi məlumatlarınızı heç kimə göndərməyin!”

Cibimizdə gəzdirdiyimiz bank kartı sadəcə plastik bir parça deyil. O kartın arxasında maaşımız, pensiyamız, yığımımız, ailənin bir aylıq dolanışığı dayanır. Elə buna görə də kiberdələduzlar üçün bank kartı yeni dövrün “cazibəli hədəfi”nə çevrilib. Dələduzluğun klassik üsulları dəyişir. Artıq qarşınıza küçədə çıxıb pulunuzu alan adamdan söhbət getmir. Evinizdə oturub telefona baxarkən bir mesaj gəlir, ardınca zəng edilir və qarşı tərəfdəki şəxs özünü bank əməkdaşı kimi təqdim edir. “Xanım, kartınızdan şübhəli əməliyyat aparılıb...” “Cənab, hesabınız bloklanmaq üzrədir...” “Bonusunuz var, təsdiqləmək lazımdır...” “Uduş qazanmısınız...” Və bir neçə dəqiqə sonra hesabınızdakı pul yoxa çıxa bilər.

Dələduz sizdən nə istəyir?

Daxili İşlər Nazirliyinin yaydığı xəbərdarlıq göstərir ki, kiberdələduzlar vətəndaşların bank hesablarına çıxış əldə etmək üçün müxtəlif ssenarilər qururlar. Bəzən saxta internet səhifəsi hazırlanır, bəzən telefona link göndərilir, bəzən isə “hədiyyə”, “uduş”, “kampaniya” və başqa cəlbedici təkliflərdən istifadə olunur. Əsas məqsəd isə dəyişmir: vətəndaşın bank kartı və hesabı barədə məxfi məlumatlarını ələ keçirmək.

Söhbət kart sahibinin adı və soyadından, kartın etibarlılıq müddətindən, CVV/CVC kodundan, ən əsası isə mobil telefona göndərilən birdəfəlik OTP təhlükəsizlik kodundan gedir. Dələduzun işini asanlaşdıran da məhz budur: vətəndaş bəzən qarşısındakı şəxsin həqiqətən bank əməkdaşı olduğunu düşünür və özü bütün “açarları” onun əlinə verir.

Ən təhlükəli cümlə: “OTP kodunu deyin...”

Burada bir qaydanı yadda saxlamaq lazımdır: Telefonunuzu ələ keçirən adamdan çox, sizi aldadıb OTP kodunu özünüzdən alan adam təhlükəlidir. Çünki OTP kodu birdəfəlik təhlükəsizlik kodudur və maliyyə əməliyyatlarının təsdiqlənməsində istifadə edilə bilər.

DİN xüsusilə xəbərdarlıq edir ki, bank və digər dövlət və ya özəl qurumların əməkdaşları vətəndaşlardan telefon, sosial şəbəkə və mesajlaşma tətbiqləri vasitəsilə şəxsi və bank məlumatlarını tələb etmirlər. Deməli, qarşınızdakı şəxs özünü nə qədər inandırıcı aparsa da, “CVV kodunu deyin”, “SMS-lə gələn kodu söyləyin” tələbi ilə qarşılaşırsınızsa, söhbəti dərhal dayandırmaq lazımdır.

Bank əməkdaşı olduğunu deyir? Telefonu bağlayın və bankın rəsmi nömrəsinə özünüz zəng edin. Bu, ən sadə və ən etibarlı yoxlama üsuludur.

“Hədiyyə qazandınız” mesajının qiyməti bəzən bütün hesabınız olur

Kiberdələduzların digər sevimli üsulu insanın tamahına və marağına oynamaqdır. “Telefon qazandınız”. “1000 manatlıq hədiyyə əldə etdiniz”. “Endirim kampaniyasının qalibisiniz”. “Bonusunuzu aktivləşdirmək üçün linkə daxil olun”. Bu cümlələr tanış gəlir, elə deyilmi? Amma hədiyyənin arxasında bəzən hədiyyə yox, tələ dayanır. Göndərilən link sizi bankın, mağazanın, dövlət qurumunun və ya başqa tanınmış təşkilatın saytına bənzəyən saxta səhifəyə yönləndirə bilər. Vətəndaş da səhifənin görünüşünə aldanaraq kart məlumatlarını daxil edir. Bununla öz əli ilə dələduza lazım olan məlumatları təqdim edir.

Bir neçə saniyəlik ehtiyatsızlıq, illərlə yığılmış pulun itkisi

Burada məsələ yalnız texnologiyadan baş çıxarmaq deyil. Əksinə, kiberdələduzluğun ən təhlükəli tərəfi budur ki, cinayətkar çox vaxt texnologiyadan daha çox insanın psixologiyasından istifadə edir. Sizi qorxudur: “İndi təsdiqləməsəniz, hesabınız bağlanacaq”. Sizi sevindirir: “Siz uduş qazanmısınız”. Sizi tələsdirir: “Cəmi 30 saniyəniz var”. Sizi inandırır: “Mən bankın təhlükəsizlik şöbəsindən zəng edirəm”. İnsan tələsir, düşünmədən hərəkət edir və məlumatı ötürür. Ona görə kiberdələduzluqdan qorunmağın ən vacib qaydalarından biri budur: Sizi tələsdirən adama inanmayın.

DİN nə tövsiyə edir?

Daxili İşlər Nazirliyi vətəndaşlara bank kartı və hesablarına dair məxfi məlumatları heç kimlə paylaşmamağı, tanımadıqları şəxslərdən göndərilən linklərə daxil olmamağı tövsiyə edir. Şübhəli internet səhifələrində kart məlumatlarını daxil etmək olmaz. “Uduş”, “hədiyyə”, “kampaniya” və digər həddən artıq cəlbedici təkliflərə də ehtiyatla yanaşmaq lazımdır. Ən vacibi isə budur: özünü bank əməkdaşı kimi təqdim edən şəxs belə olsa, CVV/CVC və OTP kodlarını ona vermək olmaz. Çünki bank hesabınızın açarı sizin telefonunuza gələn bir neçə rəqəm ola bilər. Həmin rəqəmləri başqasına söylədiyiniz anda isə qapını özünüz açmış olursunuz.

Kiberdələduzluqla bağlı hər hansı halla qarşılaşan vətəndaşlar DİN-in “102” Xidməti-Zəng Mərkəzinə və ya Nazirliyin rəsmi sosial şəbəkə hesablarına müraciət edə bilərlər.

Texnologiya inkişaf edir. Dələduzluğun üsulları da dəyişir. Amma bir qayda dəyişmir: Kartın məlumatı sizindir. CVV sizin üçündür. OTP sizin üçündür. Bunları sizdən telefonla istəyən adamın kimliyindən asılı olmayaraq verməyin.

Sabiq polis rəisi Mahmud Hacıyev hesab edir ki, bank kartlarından pul oğurlanmasının yeni üsullarına qarşı mübarizədə əsas məsələ vətəndaşın diqqətli olmasıdır.

O, Musavat.com-a deyib:

“Klassik oğurluqla kiberdələduzluq arasında fərq ondadır ki, əvvəlki dövrlərdə cinayətkar əmlaka fiziki yolla çıxış əldə etməyə çalışırdısa, indi texnologiyanın imkanlarından istifadə etməklə həmin əmlakın sahibini öz əli ilə “qapını açmağa” məcbur edir. Burada vətəndaş bir məqamı başa düşməlidir: bank əməkdaşı adı ilə zəng edən şəxs sizdən pul istəməyə də bilər. Əvvəlcə kartın məlumatlarını, sonra telefona gələn kodu istəyir. Həmin kodu verdiyiniz anda isə faktiki olaraq hesabınıza giriş üçün lazım olan məlumatı qarşı tərəfə təqdim etmiş olursunuz. Bu, artıq sadə telefon danışığı deyil, cinayətkarın əvvəlcədən hazırladığı ssenaridir. Qarşı tərəf insanın psixologiyasını öyrənir, onu qorxudur, tələsdirir və düşünməyə imkan vermir. “Hesabınız bloklanacaq”, “kartınızdan əməliyyat aparılır”, “pulunuzu qorumaq üçün kodu deyin” kimi ifadələr insanı panikaya salmaq üçün istifadə olunur. Ona görə də vətəndaşın əsas vəzifəsi belə hallarda danışığı davam etdirmək yox, əlaqəni kəsməkdir”.

Sabiq polis rəisi hesab edir ki, OTP kodunun tələb edilməsi artıq ciddi həyəcan siqnalıdır:

“Vətəndaş bilməlidir ki, heç bir halda telefonda ona göndərilən təhlükəsizlik kodunu başqa şəxsə demək olmaz. Qarşı tərəf özünü bankın rəhbəri kimi də təqdim edə bilər, polis əməkdaşı kimi də, başqa dövlət qurumunun nümayəndəsi kimi də. Bu, heç nəyi dəyişmir. Əgər sizə zəng edən şəxs kart məlumatı, CVV/CVC və ya SMS-lə gələn təsdiq kodunu istəyirsə, bu, çox böyük ehtimalla dələduzluq cəhdidir. Belə halda vətəndaş bankın özünün rəsmi əlaqə nömrəsinə zəng edib məsələni dəqiqləşdirməlidir. Telefonun o biri başındakı şəxsin verdiyi nömrəyə yox, bankın rəsmi kanalına müraciət etmək lazımdır”.

Mahmud Hacıyev saxta internet səhifələri və “uduş” elanlarının da xüsusi təhlükə yaratdığını vurğulayıb:

“İnsanlara deyirlər ki, filan hədiyyəni qazanmısınız, filan kampaniyanın qalibisiniz. Sonra bir keçid göndərirlər. Vətəndaş həmin keçidə daxil olur və qarşısına tanınmış bankın və ya şirkətin saytına oxşayan səhifə çıxır. Burada artıq söhbət texniki hiylədən gedir. Vətəndaş bir şeyi yadda saxlamalıdır: pulsuz pendir yalnız siçan tələsində olmur, internetdə də “hədiyyə” adı ilə qurulan tələlər var. Əgər heç bir kampaniyada iştirak etməmisinizsə, heç bir yerdə qeydiyyatdan keçməmisinizsə, birdən-birə sizə böyük uduş vəd edilirsə, bunun arxasında nə dayandığını düşünmək lazımdır”.

Sabiq polis rəisi hesab edir ki, kiberdələduzluqla mübarizədə yalnız polis tədbirləri kifayət edə bilməz:

“Polis cinayət baş verdikdən sonra araşdırma aparır, cinayətkarı müəyyən edir, sübutları toplayır. Amma vətəndaş məlumatı özü təqdim edibsə, pul başqa hesablara köçürülübsə, vəsaitin geri qaytarılması artıq ayrıca problemə çevrilir. Ona görə burada profilaktika çox vacibdir. İnsanlar maarifləndirilməlidir. Xüsusilə yaşlı insanlar, bank əməliyyatlarını yaxşı bilməyən şəxslər bu cür zənglərin əsas hədəfinə çevrilə bilərlər. Ailə üzvləri də valideynlərinə, yaşlı qohumlarına izah etməlidirlər ki, bank kartının nömrəsini, CVV kodunu, SMS kodunu heç kimə demək olmaz”.

Mahmud Hacıyev bildirib ki, kiberdələduzluğun təhlükəsi onun sürətindədir:

“Əvvəllər oğurluq edən şəxs üçün evə girmək, seyfi açmaq, əmlakı götürmək lazım idi. İndi cinayətkar başqa ölkədə oturub, telefonla Azərbaycandakı vətəndaşın hesabındakı pula çıxış əldə etməyə çalışa bilər. Bu baxımdan texnologiya cinayətkarların imkanlarını da genişləndirib. Amma vətəndaş özünü çox sadə bir qayda ilə qoruya bilər: tanımadığın adama məlumat vermə, göndərilən şübhəli linki açma, tələsik qərar vermə. Ən əsası isə yadda saxlamaq lazımdır ki, bank əməkdaşı sizdən OTP kodunu soruşmamalıdır. Kimsə bunu tələb edirsə, söhbətin bankla yox, dələduzla getdiyini düşünmək üçün kifayət qədər əsas var”.

Sabiq polis rəisinin fikrincə, DİN-in bu barədə növbəti xəbərdarlığı da təsadüfi deyil. Çünki kiberdələduzluqda cinayətkarın ən böyük üstünlüyü texnologiya yox, vətəndaşın bir anlıq diqqətsizliyidir:

“Cinayətkarın əlində sizin kartınız olmaya bilər. Amma kartın məlumatlarını və təsdiq kodunu əldə edibsə, onun üçün fiziki kartın özünün əhəmiyyəti azalır. Ona görə vətəndaş bilməlidir ki, bank məlumatları adi telefon nömrəsi kimi paylaşılacaq informasiya deyil. Bunu şəxsi mühafizə olunan məlumat kimi qəbul etmək lazımdır”.

DİN də vətəndaşları kart və hesab məlumatlarını paylaşmamağa, tanımadıqları linklərə daxil olmamağa çağırır və kiberdələduzluqla bağlı hallarda “102” Xidməti-Zəng Mərkəzinə müraciət etməyi tövsiyə edir.

E.Məmmədəliyev,
Musavat.com