Onlayn ictimai-siyasi qəzet
SSRİ-yə verilən 220 tonluq dəzgah - Yaponiya buna görə ABŞ-dən üzr istəyib
1960-cı illərin ortalarına qədər amerikalılar Qrenlandiya ilə Norveç arasındakı Atlantik dibində minlərlə sualtı “qulaq” yerləşdiriblər. Sistem SOSUS adlanıb. Kola körfəzindən çıxan hər bir sovet sualtı qayığı səs-küylü olması səbəbindən dərhal özünü bu akustik torda tapıb. Səbəb gəmilərin pərlərində partlayan qabarcıqlar yüzlərlə kilometrə qədər eşidilən bir vızıltı yaratması olub. Amerika hidrofonları bu səsi eşidib və sualtı qayıq görünməyə başlayıb. Gəmidəki nüvə raketlərinin az faydası olub - axı qarşı tərəf sualtı qayıqların harada olduğunu onlar mövqelərinə çatmazdan əvvəl də bilib.
Vintlərin dəyişdirilməsi əsas məqsəd olub. Lakin bunun üçün inanılmaz dərəcədə dəqiq dəzgahlar tələb olunub. SSRİ onları istehsal etmədiyi üçün diqqət Qərbə yönəlib. Bu arada, Qərbdə heç bir vacib texnologiyanın, xüsusən də üç və ya daha çox mili olan maşınların, “dəmir pərdə”nin arxasına keçməməsini təmin edən çoxtərəfli ixrac nəzarəti üzrə koordinasiya komitəsi olub. Bu, çıxılmaz vəziyyət kimi görünsə də, ABŞ hərbi dəniz qüvvələrinin zabiti Con Uoker problemləri aradan qaldırıb. Atlantik okeanındakı ABŞ sualtı donanmasının qərargahında adi bir rabitə zabiti 1967-ci ildə Sovet İttifaqına sirrlər sızdırmağa başlayıb və bunu o, təxminən 20 il edib.
O, sovet kəşfiyyatına SOSUS sisteminin kodlarını, rabitə sxemlərini və ən əsası texniki xüsusiyyətlərini ötürüb. Mühəndislər, nəhayət, ABŞ-nin hansı tezliklərdə eşidə biləcəyini və hansını eşidə bilmədiyini öyrəniblər.
Əsas həll yolu “Toshiba Machine” kataloqunda yer alan və 5 milyon dollarlıq “MBP-110” freze dəzgahı olub. Üç mərtəbəli bina hündürlüyündə olan bu dəzgahın çəkisi 220 ton olub. Doqquz müstəqil mili ilə o, 9 metrlik pərlər üçün mürəkkəb “3D” formalar yarada bilib. Yeni sualtı qayıqlar üçün lazım olan şey məhz bu olub. Lakin koordinasiya komitəsi SSRİ-yə hətta üç oxun satışını qadağan edib. Odur ki, 1981-ci ildə SSRİ texnoloji qaçaqmalçılıq əməliyyatlarına başlayıb.
SSRİ nəhəng dövlətlərdən xahiş etmək əvəzinə kiçik, demək olar ki, diqqətdən kənarda qalan bir Yaponiya firması “Wako Koeki”ni seçib. Onun Moskvada ofisi olub və böyük tənzimləyicilərin diqqətini cəlb etməyib. Sonra “ağır artilleriya” işə cəlb edilib: “Toshiba Machine”nin özünü və Norveç dövlətinə məxsus müdafiə şirkəti “Kongsberg Vapenfabrikk”.
Beş zəruri müqavilənin hər biri ayrıca bağlanıb. Norveçli sahibkarlar yaponlara proqram təminatı və idarəetmə sistemi satıblar. Yapon istehsalçıları SSRİ-yə bir maşın sataraq sənədlərdə oxların sayını iki olaraq göstəriblər. Hər bir müqavilə ayrıca lazımsız kağız parçası olsa da, bu, KoKOM sistemi üçün ölüm hökmü olub. Hər tərəfə hüquqi sənədlərin izi səpələnib. Müstəntiqlərin onları bir yerə toplaması isə illər çəkib. O vaxta qədər maşınlar artıq lazım olanı aktiv şəkildə istehsal edib.
220 tonluq nəhəng qurğunu dünyanın o biri yarısına çatdırılması ayrı bir əməliyyat olub. İlk yük ən riskli marşrutla - Arktikanın qütb gecəsinin pərdəsi altında NATO peyklərini keçərək buz üzərindən göndərilib.
İlk dəzgah 1982-ci ilin dekabrında Leninqrada çatıb. 1983-cü ilin yayına qədər Sovet İttifaqında artıq səkkiz dəzgah olub. Quraşdırma və kadr hazırlığına aylar sərf edilib. Lakin bu nəhənglər fəaliyyət göstərəndə yeni bir dövr başlayıb.
Lakin bir müddət sonra “Wako Koeki”də işləyən və vəzifə yüksəlişi gözləyən Kazuo (Hitori) Kumaqay istədiyini almadığı üçün SSRİ-nin planlarını pozub. 1985-ci ilin dekabr ayına qədər o, Parisdəki çoxtərəfli ixrac nəzarəti üzrə koordinasiya komitəsinin qərargahına məktub göndərib: “Yaponlar ruslara doqquz oxlu maşınlar satıblar”. Amma ona heç kim inanmayıb.
Sonra o, Yaponiyadakı Amerika səfirliyinə gedib. Amerikalıların rəsmi sorğusu nəticəsiz qalıb. Bir neçə il sonra Vaşinqton vəziyyəti aydınlaşdırmaq üçün Norveçə təzyiq göstərmək qərarına gəlib. Aparılan araşdırma tədricən yeni faktlar ortaya çıxarıb. Nəticədə SSRİ-nin qurduğu piramida çöküb.
Tokioda iki “Toshiba Machine” idarə heyəti üzvü və ana şirkətin prezidenti Seiti Saba istefa verməyə məcbur edilib. Digər iki nəfər həbs olunub. Baş nazir Yasuhiro Nakasone müqaviləni xəyanət adlandırıb. Şirkət 100 milyon dollar dəyərində cərimə edilib və bir il müddətinə sosialist ölkələrinə məhsul ixracına qadağa qoyulub. Osloda “Kongsberg Vapenfabrikk” bağlanıb, məsul şəxslər işdən çıxarılıb və məhkum edilib. Norveç ixrac qanunlarını yenidən yazıb.
Vaşinqtonda Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsi (MKİ) SSRİ-nin artıq aşağı səs-küylü sualtı pərləri kütləvi istehsal etmək qabiliyyətinə malik olduğunu elan edib. Günahkar isə Yaponiyadır. Yaponiyanın ticarət naziri Hacime Tamura şəxsən üzr istəmək üçün ABŞ-yə uçub. Qalmaqal bütün dünyada xəbər manşetlərinə çevrilib. Amma artıq çox gec olub, avadanlıqlar işə düşüb və qayıqlar səs salmadan hərəkət etməyə başlayıb.
İlkin Nəcəf, xüsusi olaraq Musavat.com üçün
ƏLAQƏLİ XƏBƏRLƏR
XƏBƏR LENTİ
11 Iyun 2026
ŞƏRHLƏRŞƏRH YAZ