Donald Trampın Ukrayna Prezidenti Volodimir Zelenskiyə qarşı sərt ritorikası artıq diplomatik narazılıq çərçivəsini aşır. ABŞ prezidentinin Kiyevi Rusiya neft emalı zavodlarına hücumları dayandırmağa məcbur etmək üçün kəşfiyyat məlumatlarının paylaşılmasını və silah təchizatına yardım mexanizmlərini dayandırmaqla hədələdiyi bildirilir. Bunun ardınca Trampın Ukraynanın yeni prezidentə ehtiyacı olduğunu bəyan etməsi Vaşinqton-Kiyev münasibətlərində təhlükəli mərhələnin başlandığını göstərir.

Musavat.com xəbər verir ki, oktyabrın 10-da Tramp Zelenskinin müharibəni dəfələrlə bitirmək imkanına malik olduğunu, lakin bundan istifadə etmədiyini iddia edərək Ukraynanın yeni prezidentə ehtiyacı olduğunu bildirib. Bundan bir gün sonra ABŞ administrasiyasının Kiyevə kəşfiyyat və silah dəstəyi ilə bağlı təzyiqlərini artırdığı barədə məlumatlar yayılıb. “Financial Times”ın məlumatına görə, Vaşinqton Ukraynanın Rusiya ərazisindəki neft infrastrukturlarına zərbələrini dayandırmasını istəyir. “Reuters” də bu təhdidlərlə bağlı məlumat yayıb.

Trampın siyasi təzyiqi Zelenskinin şəxsi təhlükəsizliyinə və Ukraynanın dövlət rəhbərliyinin qorunmasına necə təsir göstərə bilər?

Politoloq Qabil Hüseynli Musavat.com-a deyib ki, müasir müharibədə kəşfiyyat məlumatları bəzən silahın özündən də əhəmiyyətli olur: “Rəqibin raket buraxılışlarına hazırlığı, hərbi aviasiyanın hərəkəti, pilotsuz uçuş aparatlarının marşrutları və mümkün hücum istiqamətləri barədə vaxtında məlumat almaq müdafiənin əsas şərtlərindən biridir. Ukrayna müharibəsində ABŞ-ın kəşfiyyat imkanları xüsusilə böyük əhəmiyyət daşıyır. Vaşinqtonun təqdim etdiyi məlumatlar Ukraynaya Rusiyanın hərbi fəaliyyətini izləmək, təhlükələri qiymətləndirmək və müəyyən hücumlara hazırlaşmaq imkanı verir. Belə bir dəstəyin tam və ya qismən dayandırılması Ukraynanın müdafiə sistemində ciddi boşluqlar yarada bilər. Bu, yalnız cəbhədəki hərbi əməliyyatlara deyil, arxa cəbhədəki şəhərlərin, enerji obyektlərinin və strateji infrastrukturların müdafiəsinə də təsir göstərə bilər".

Politoloq deyib ki, oktyabrın 13-də Tramp ABŞ-ın Ukrayna ilə kəşfiyyat məlumatlarını paylaşmağa davam etdiyini bildirsə də, faktiki olaraq belə məlumatlar verilməyib: "Zelenski həmin gün Kiyevə endirilən raket zərbələri öncəsi müttəfiqlərdən gözlənilən xəbərdarlıqların gəlmədiyini deyib. Deməli, hazırda söhbət kəşfiyyat dəstəyinin tamamilə dayandırılmasının təsdiqlənməsindən deyil, onun siyasi təzyiq alətinə çevrilməsi ehtimalından gedir. Təhdid hələ qərarın icrası demək deyil. Lakin müharibə şəraitində belə təhdidlərin özü də hərbi planlaşdırmanı çətinləşdirə, Kiyevin müttəfiqlərinə etimadını sarsıda bilər.

Trampın Zelenskinin vəzifədən getməli olduğu barədə fikirləri ilə Ukraynaya kəşfiyyat dəstəyinin dayandırılması ehtimalını eyni siyasi kontekstdə qiymətləndirmək lazımdır. ABŞ prezidentinin bu addımları Putinə Zelenskini fiziki olaraq aradan götürmək üçün birbaşa göstəriş verdiyini söyləməyə əsas yoxdur. Belə bir nəticə çıxarmaq üçün konkret sübut lazımdır. Amma məsələ yalnız birbaşa göstərişdən ibarət deyil.

Ukrayna prezidentinin təhlükəsizliyi dövlətin ümumi müdafiə imkanlarından ayrı deyil. Raket hücumları barədə erkən xəbərdarlıqların zəifləməsi, hava hücumundan müdafiənin əlavə təzyiq altında qalması və ölkənin siyasi rəhbərliyinin beynəlxalq dəstəyinin azalması təhlükəsizlik mühitini ağırlaşdıra bilər. Putin üçün əsas fürsət Zelenskinin fiziki olaraq aradan götürülməsi deyil, Ukraynanın siyasi iradəsinin zəifləməsi, Qərbin parçalanması və Kiyevin daha əlverişsiz şərtlərlə danışıqlara məcbur edilməsidir. Kreml müharibənin əvvəlindən Ukraynanın müqavimət qabiliyyətini sarsıtmağa çalışır. Vaşinqtonla Kiyev arasında yaranan hər ciddi fikir ayrılığı isə Moskvanın maraqlarına uyğun istifadə edə biləcəyi siyasi imkan yaradır".

Politoloqa görə, Trampın ritorikası təhlükəli nəticələr doğura bilər: “Ancaq bunu “Putinə Zelenskini öldürmək üçün "dobro" verildi şəklində təqdim etmək faktlarla təsdiqlənməyən iddia olardı. Trampın Zelenskinin əvəzlənməsi barədə çağırışının başqa bir tərəfi də var. Müharibə şəraitində azad və ədalətli seçkilərin təşkili adi siyasi prosesdən xeyli mürəkkəbdir. Rusiya hücumlarının davam etdiyi, milyonlarla insanın ölkəni tərk etdiyi, bir sıra ərazilərin işğal altında olduğu və hərbi vəziyyətin qüvvədə qaldığı şəraitdə seçkilərin təhlükəsizliyini, seçicilərin bərabər iştirakını və nəticələrin legitimliyini təmin etmək ciddi problemlər yaradır.

Ukrayna qanunvericiliyi hərbi vəziyyət dövründə prezident seçkilərinin keçirilməsinə imkan vermir. Bu səbəbdən Zelenskinin vəzifədə qalmasını avtomatik olaraq hakimiyyəti qeyri-qanuni mənimsəmək kimi təqdim etmək düzgün deyil. Digər tərəfdən, müharibə bitdikdən sonra seçkilərin keçirilməsi və hakimiyyətin legitimliyinin seçici iradəsi ilə yenilənməsi məsələsi Ukraynanın siyasi gələcəyi üçün əhəmiyyətini saxlayır. Trampın çağırışı isə hüquqi prosedurdan daha çox siyasi təzyiq təsiri bağışlayır. ABŞ prezidentinin Ukraynanın liderinin dəyişməsini arzulaması başqa, Ukrayna xalqının öz rəhbərini seçməsi tamam başqa məsələdir.

Əgər Vaşinqton Kiyevə yardımın davam etdirilməsini konkret siyasi liderin dəyişdirilməsi ilə əlaqələndirirsə, bu, Ukraynanın suveren qərarvermə imkanları barədə ciddi suallar yaradır. Belə bir yanaşma Moskvanın uzun müddətdir irəli sürdüyü, Ukraynanın siyasi gələcəyinə xarici güclərin təsir göstərməsi iddialarını da gücləndirə bilər”.

Politoloq Trampın niyə Putinə təzyiq göstərmək əvəzinə Zelenskini sıxışdırmasına da toxunub: "Ukrayna Rusiyanın hərbi təzyiqi altında olduğu halda, Vaşinqton Kiyevdən Rusiyanın neft infrastrukturuna zərbələri dayandırmağı tələb edir. Eyni zamanda, Moskvanın Ukraynanın enerji obyektlərinə hücumlarının dayandırılması məsələsi də danışıqların əsas mövzularından biri olaraq qalır. Trampın mövqeyinin arxasında bir neçə amil görünür. Birincisi, o, müharibəni mümkün qədər tez dayandırmaq və bunu öz xarici siyasətinin uğuru kimi təqdim etmək istəyir. İkincisi, Rusiya neft emalı zavodlarına hücumların yanacaq bazarına təsiri və ABŞ-da enerji qiymətləri ilə bağlı narahatlıqlar onun qərarlarına təsir göstərir. Üçüncüsü, Ağ Ev Ukraynanın hərbi addımlarını danışıqlar prosesinə maneə kimi qiymətləndirə bilər.

Lakin burada strateji ziddiyyət yaranır. Ukraynanın Rusiyanın neft infrastrukturuna zərbələri Moskvanın müharibəni maliyyələşdirmək imkanlarına təzyiq göstərmək məqsədi daşıyır. Kiyev bu hücumları özünümüdafiənin bir hissəsi hesab edir. ABŞ isə həmin zərbələri dayandırmaqla daha geniş siyasi razılaşma əldə etməyə çalışır. Əgər Vaşinqton Ukraynanın hərbi imkanlarını məhdudlaşdırır, amma Rusiyadan eyni səviyyədə qarşılıqlı güzəştlər əldə edə bilmirsə, nəticədə yaranan tarazlıq Moskvanın xeyrinə dəyişə bilər.

Trampın oktyabrın 11-də elan etdiyi enerji atəşkəsi də bu ziddiyyəti aradan qaldırmayıb. Zelenski Ukraynanın Rusiya enerji obyektlərinə zərbələri dayandırmağa hazır olduğunu, bunun qarşılığında Rusiyanın da Ukraynanın enerji infrastrukturuna hücum etməməli olduğunu bildirib. Buna baxmayaraq, oktyabrın 13-də Kiyevə raket hücumu barədə məlumatlar yayıldı. Bu mənzərə göstərir ki, atəşkəs barədə siyasi bəyanat vermək asandır, onun qarşılıqlı icrasına təminat yaratmaq isə xeyli çətindir.

Zelenskinin şəxsi təhlükəsizliyinin konkret səviyyəsi barədə açıq mənbələrdə tam məlumat yoxdur. Buna görə də onun həyatının hazırda birbaşa təhlükə altında olduğunu qəti şəkildə söyləmək mümkün deyil. Bununla belə, dövlət başçısının təhlükəsizliyi təkcə şəxsi mühafizəçilərdən ibarət deyil. Hava hücumları barədə xəbərdarlıqlar, təhlükəsiz rabitə, kəşfiyyat məlumatları, alternativ idarəetmə imkanları və dövlət qurumlarının davamlı fəaliyyəti vahid sistem təşkil edir.

ABŞ kəşfiyyat məlumatlarının azalması bu sistemin müəyyən hissələrinə təsir göstərə bilər. Lakin bu, avtomatik olaraq Zelenskinin mühafizəsinin çökəcəyi anlamına gəlmir. Ukraynanın öz kəşfiyyat və təhlükəsizlik qurumları, Avropa ölkələri ilə əməkdaşlığı və digər müdafiə imkanları da mövcuddur. Əsas risk daha genişdir: ABŞ-ın dəstəyinin qeyri-müəyyənləşməsi Rusiyanın Ukraynaya qarşı hərbi təzyiqini artırmaq həvəsini gücləndirə bilər. Moskva Qərbin vahid mövqeyinin zəiflədiyini düşünərsə, bundan həm cəbhədə, həm də diplomatik danışıqlarda istifadə etməyə çalışa bilər.

Beləliklə, Zelenskinin təhlükəsizliyi barədə sual yalnız onun şəxsi həyatı ilə məhdudlaşmır. Söhbət Ukraynanın dövlət rəhbərliyinin, hərbi komandanlığının və müdafiə sisteminin davamlılığından gedir".

E.Məmmədəliyev,
Musavat.com