Onlayn ictimai-siyasi qəzet
17 il əvvəl Naxçıvanda atılan imza Türk dünyasını necə dəyişdi?
Bu gün 3 oktyabr 2026-cı il Naxçıvan Sazişinin imzalanmasından 17 il ötür.
Xatırladaq ki, 2009-cu il oktyabrın 3-də Naxçıvanda Türkdilli Ölkələrin Dövlət Başçılarının IX Zirvə görüşü keçirildi. Məhz həmin görüş çərçivəsində Azərbaycan, Türkiyə, Qazaxıstan və Qırğızıstan tərəfindən Türkdilli Dövlətlərin Əməkdaşlıq Şurasının yaradılması haqqında Naxçıvan Sazişi imzalandı.
Sazişin əsas məqsədi türkdilli dövlətlər arasında əməkdaşlığın daha sistemli və institusional xarakter almasını təmin etmək idi. Beləliklə, illər ərzində müxtəlif zirvə görüşləri çərçivəsində aparılan dialoq yeni mərhələyə keçdi və Türk dünyası dövlətləri arasında əməkdaşlıq üçün daimi mexanizm yaradıldı.
Qeyd edək ki, Naxçıvan Sazişinin imzalandığı tarix — 3 oktyabr Türkdilli Dövlətlərin Əməkdaşlıq Günü kimi qeyd olunur.
Türk Dövlətləri Təşkilatının Baş katibi Kubanıçbek Omuralıyev bu gün münasibətilə müraciət yayıb. Müraciətdə 3 oktyabrı Naxçıvan Sazişinin 17-ci ildönümü kimi qeyd edib və sənədi təşkilatın institusional əsaslarını qoyan tarixi sənəd adlandırıb. Onun sözlərinə görə, 17 il ərzində əməkdaşlıq siyasi dialoqdan iqtisadiyyat, ticarət, nəqliyyat, enerji, rəqəmsallaşma, süni intellekt, səhiyyə, ətraf mühit, təhsil, gənclər, təhlükəsizlik və kosmik texnologiyalaradək genişlənib.
Naxçıvan Sazişinin imzalanmasından sonra yaradılan Türkdilli Dövlətlərin Əməkdaşlıq Şurası, qısa adı ilə Türk Şurası, 2010-cu ildə İstanbulda keçirilən X Zirvə görüşündə fəaliyyətini faktiki olaraq institusional şəkildə həyata keçirməyə başladı.
Sonrakı illərdə təşkilatın fəaliyyət istiqamətləri genişləndi. Azərbaycan, Türkiyə, Qazaxıstan və Qırğızıstanın yaratdığı platformaya 2019-cu ildə Özbəkistanın tamhüquqlu üzv kimi qoşulması ilə təşkilatın əhatə dairəsi də böyüdü.
Növbəti mühüm mərhələ isə 2021-ci il oldu. Həmin il İstanbulda keçirilən VIII Zirvə görüşündə təşkilatın adı Türk Dövlətləri Təşkilatı olaraq dəyişdirildi. Bununla da 2009-cu ildə Naxçıvanda əsası qoyulan əməkdaşlıq mexanizmi yeni ad və daha geniş fəaliyyət çərçivəsi ilə yoluna davam etdi. Eyni zirvədə Türk Dünyası 2040 Vizyonu da qəbul edildi.
Hazırda TDT-nin beş üzv dövləti var: Azərbaycan, Türkiyə, Qazaxıstan, Qırğızıstan və Özbəkistan.
Macarıstan, Türkmənistan və Şimali Kipr Türk Cümhuriyyəti təşkilatda müşahidəçi statusuna malikdir. İqtisadi Əməkdaşlıq Təşkilatı da müşahidəçi qurum kimi TDT ilə əməkdaşlıq edir.
Təşkilatın əməkdaşlıq istiqamətləri də əvvəlki dövrlə müqayisədə xeyli genişlənib. TDT çərçivəsində siyasi məsələlərlə yanaşı, iqtisadiyyat və ticarət, nəqliyyat və logistika, enerji, təhsil, mədəniyyət, gənclər və idman, rəqəmsallaşma, səhiyyə, fövqəladə halların idarə olunması və digər sahələr üzrə mexanizmlər fəaliyyət göstərir.
Naxçıvan Sazişinin Azərbaycan üçün başqa bir mühüm tərəfi isə onun məhz Naxçıvanda imzalanmasıdır. 2009-cu ildə Naxçıvanda atılan imza sonrakı illərdə Türk dünyası arasında əməkdaşlığın mühüm siyasi və institusional platformasına çevrilən təşkilatın başlanğıcı oldu.
Azərbaycanın Türk Dövlətləri Təşkilatında rolu sonrakı illərdə də müxtəlif istiqamətlərdə özünü göstərdi. 2019-cu ildə Bakıda keçirilən VII Zirvə görüşündə Özbəkistan təşkilata tamhüquqlu üzv oldu. 2021-ci ildə Azərbaycanın təşkilata sədrliyi dövründə isə müxtəlif sahələr üzrə əməkdaşlığın inkişaf etdirilməsi istiqamətində addımlar atıldı.
Azərbaycan üçün xüsusilə nəqliyyat və enerji əməkdaşlığı diqqət çəkən istiqamətlərdəndir. Türk dövlətlərini birləşdirən coğrafi xətt Xəzər üzərindən Şərq-Qərb bağlantılarının inkişafı baxımından da mühüm imkanlar yaradır. TDT çərçivəsində Orta Dəhlizin imkanlarından daha geniş istifadə, gömrük və sərhəd prosedurlarının sadələşdirilməsi kimi məsələlər də gündəmdədir.
Bəs 17 ildə nə dəyişdi?
2009-cu ildə Naxçıvanda dörd dövlətin imzaladığı sazişlə başlayan proses bu gün daha geniş coğrafiyanı əhatə edən beynəlxalq təşkilata çevrilib. Əgər 2009-cu ildə əsas məsələ türkdilli dövlətlər arasında əməkdaşlığın institusional əsasını yaratmaq idisə, bu gün əsas gündəmlərdən biri həmin əməkdaşlığın real layihələrə çevrilməsidir.
TDT-nin Baş katibinin 3 oktyabr 2026-cı il müraciətində təşkilatın hazırda 64 əməkdaşlıq mexanizmini əhatə etdiyi bildirilir. Bu mexanizmlər siyasi dialoqdan tutmuş iqtisadiyyat, ticarət, nəqliyyat, enerji, rəqəmsallaşma, süni intellekt, təhsil, səhiyyə, təhlükəsizlik və kosmik texnologiyalara qədər uzanır.
Bu isə Naxçıvan Sazişinin 17 il əvvəl qarşıya qoyduğu institusional əməkdaşlıq ideyasının zamanla daha geniş sahələrə yayıldığını göstərir.
Onu da qeyd edək ki, 2021-ci ildə qəbul edilmiş Türk Dünyası 2040 Vizyonu təşkilatın uzunmüddətli istiqamətlərini müəyyənləşdirən əsas sənədlərdən biridir.
Bu sənədin ortaya qoyduğu yanaşma əməkdaşlığın yalnız mədəni və tarixi bağlarla məhdudlaşmamasını, iqtisadi və nəqliyyat əlaqələrinin, texnologiyanın, insan kapitalının və digər sahələrin də inkişaf etdirilməsini nəzərdə tutur.
Beləliklə, 17 il əvvəl Naxçıvanda qoyulan imza bu gün daha geniş coğrafiyada siyasi, iqtisadi, nəqliyyat, enerji, mədəniyyət və texnoloji əməkdaşlıq platformasına çevrilmiş bir təşkilatın başlanğıcını qoydu.
Xalidə Gəray
Musavat.com
ƏLAQƏLİ XƏBƏRLƏR
XƏBƏR LENTİ
13 Oktyabr 2026
00:33 Böyük Britaniyadan İrana qarşı SANKSİYA ZƏRBƏSİ: Baş nazir SEPAH-ın partlayış planını açıqladı
12 Oktyabr 2026
ŞƏRHLƏRŞƏRH YAZ