Bu gün – 1 avqust Azərbaycanda Azərbaycan Əlifbası və Azərbaycan Dili Günüdür. Bu tarix sadəcə təqvimdə qeyd olunan günlərdən biri deyil. Bu, milli kimliyin, dövlətçilik təfəkkürünün və xalqın mənəvi varlığının təntənəsidir. Çünki tarix sübut edib ki, dilini itirən xalq gec-tez milli yaddaşını da itirir. Dilini qoruyan xalq isə bütün çətinliklərdən çıxmağı bacarır.

Azərbaycan dili əsrlər boyu müxtəlif imperiyaların təzyiqlərinə, yad təsirlərə və assimilyasiya cəhdlərinə baxmayaraq yaşayıb, inkişaf edib və bu gün müstəqil Azərbaycanın dövlət dili kimi dünyanın siyasi xəritəsində öz yerini möhkəmləndirib. Bu yol isə heç də asan olmayıb.

Azərbaycan dilinin kökləri qədim oğuz-türk dillərinə söykənir. Nizami Gəncəvi, Xaqani Şirvani, İmadəddin Nəsimi, Məhəmməd Füzuli, Molla Pənah Vaqif kimi söz ustaları ana dilinin poetik imkanlarını zənginləşdiriblər.

XIX əsrdə Mirzə Fətəli Axundzadənin əlifba islahatları ideyası, Həsən bəy Zərdabinin "Əkinçi" qəzeti, Cəlil Məmmədquluzadənin "Molla Nəsrəddin" məktəbi Azərbaycan dilini xalqın ictimai düşüncəsinin əsas vasitəsinə çevirdi. Məhz milli mətbuat Azərbaycan dilinin sadəcə danışıq dili deyil, dövlət və cəmiyyət dili olduğunu sübut etdi.

Azərbaycan dilinin taleyində ən mühüm dönüş nöqtələrindən biri Ümummilli Lider Heydər Əliyevin adı ilə bağlıdır.

1978-ci ildə SSRİ-də ruslaşdırma siyasətinin ən güclü dövründə Azərbaycan SSR Konstitusiyasında "Azərbaycan dili dövlət dilidir" müddəasının təsbit olunması böyük siyasi cəsarət idi. O dövrdə bu addımı atmaq təkcə hüquqi məsələ deyildi, milli maraqların müdafiəsi idi.

Müstəqillik illərində isə Heydər Əliyev dil siyasətini dövlət quruculuğunun prioritet istiqamətlərindən birinə çevirdi. 2001-ci il 18 iyun tarixli "Dövlət dilinin tətbiqi işinin təkmilləşdirilməsi haqqında" Fərman, latın qrafikalı əlifbaya tam keçidin təmin olunması, dövlət idarəçiliyində Azərbaycan dilinin tətbiqinin genişləndirilməsi müasir dil siyasətinin əsasını qoydu.

Elə həmin il imzalanan fərmanla 1 avqust Azərbaycan Əlifbası və Azərbaycan Dili Günü elan edildi.

Ümummilli lider Heydər Əliyevin müəyyən etdiyi dil siyasəti Prezident İlham Əliyev tərəfindən müasir dövrün tələblərinə uyğun şəkildə davam etdirilərək yeni mərhələyə yüksəldilib. Xüsusilə qloballaşma, rəqəmsallaşma və informasiya texnologiyalarının sürətli inkişafı fonunda dövlət başçısı Azərbaycan dilinin qorunmasını milli təhlükəsizlik və dövlətçilik məsələsi kimi qiymətləndirib.

Prezident İlham Əliyevin 9 aprel 2013-cü il tarixli Sərəncamı ilə təsdiq edilən "Azərbaycan dilinin qloballaşma şəraitində zamanın tələblərinə uyğun istifadəsinə və ölkədə dilçiliyin inkişafına dair Dövlət Proqramı" ana dilinin inkişafı istiqamətində yeni mərhələnin əsasını qoydu. Dövlət Proqramında Azərbaycan dilinin elmi əsaslarla tədqiqi, terminologiyanın zənginləşdirilməsi, lüğətçilik işinin təkmilləşdirilməsi, elektron resursların yaradılması və dilçilik araşdırmalarının genişləndirilməsi əsas vəzifələr kimi müəyyən edildi.

2018-ci il iyulun 17-də imzalanan "Azərbaycan dilinin elektron məkanda daha geniş istifadəsinin təmin edilməsi ilə bağlı bir sıra tədbirlər haqqında" Sərəncam isə dövlət dilinin rəqəmsal mühitdə mövqeyinin gücləndirilməsinə xidmət edən mühüm sənəd oldu. Sərəncamda xarici vətəndaşlar üçün Azərbaycan dilinin elektron platformasının hazırlanması, dil resurslarının rəqəmsallaşdırılması və müasir texnologiyalarda tətbiqinin genişləndirilməsi nəzərdə tutuldu. Sənədin giriş hissəsində Prezident İlham Əliyev vurğulayır:

"Azərbaycan dili xalqımızın mənəvi sərvəti və dövlətimizin müstəqilliyinin başlıca rəmzlərindən biridir".

Həmin sənəddə eyni zamanda qeyd olunur ki, Azərbaycanda ana dilinin dövlət dili kimi inkişaf etdirilməsi, onun beynəlxalq nüfuzunun artırılması və dünya azərbaycanlılarının ünsiyyət vasitəsinə çevrilməsi Ümummilli Lider Heydər Əliyevin adı ilə bağlıdır.

Prezident İlham Əliyev 2018-ci il noyabrın 1-də daha bir mühüm sənəd – "Azərbaycan dilinin saflığının qorunması və dövlət dilindən istifadənin daha da təkmilləşdirilməsi ilə bağlı tədbirlər haqqında" Fərmanı imzaladı. Fərmanda televiziya və radio kanallarında, internet resurslarında, reklam daşıyıcılarında və mətbuatda ədəbi dil normalarının pozulması, əcnəbi söz və ifadələrin yersiz işlədilməsi ciddi problem kimi göstərildi və bu halların qarşısının alınması üçün Dövlət Dil Komissiyası yanında Monitorinq Mərkəzinin yaradılması tapşırıldı.

Prezident İlham Əliyev çıxışlarında da dəfələrlə ana dilinin qorunmasının vacibliyini vurğulayıb. Dövlət başçısı bildirib:

"Azərbaycan dilində qarşılığı olan sözləri işlətməliyik. Xarici sözlərə aludə olmaq düzgün deyil".

Eyni zamanda Prezident qeyd edib ki, beynəlxalq leksikonu tamamilə inkar etmək doğru yanaşma deyil. Əgər anlayışın Azərbaycan dilində qarşılığı yoxdursa, beynəlxalq terminlərin işlədilməsi təbiidir. Lakin dilimizin öz imkanlarından maksimum istifadə olunmalı, yeni sözlər yaradılarkən Azərbaycan dilinin zəngin leksikasına, dialektlərinə və ümumtürk dil ailəsinin imkanlarına söykənilməlidir.

Son illər Prezident İlham Əliyevin çıxışlarında xüsusi yer alan daha bir istiqamət Azərbaycan dilinin süni intellekt və rəqəmsal platformalara inteqrasiyasıdır. Dövlət başçısı Azərbaycan dilçiliyinin müasir texnologiyalarla uzlaşdırılmasının vacibliyini vurğulayaraq milli elektron lüğətlərin, dil korpuslarının, avtomatik tərcümə sistemlərinin və süni intellekt əsaslı texnologiyaların yaradılmasını gələcəyin əsas vəzifələrindən biri kimi müəyyənləşdirib. Bu yanaşma göstərir ki, XXI əsrdə Azərbaycan dilinin qorunması artıq təkcə kitab və məktəb məsələsi deyil, həm də rəqəmsal suverenlik məsələsidir.

Azərbaycan Mətbuat Şurasının sədri Rəşad Məcid hesab edir ki, Azərbaycan dilinin qorunması yalnız dilçilərin işi deyil, bütövlükdə cəmiyyətin məsuliyyətidir.

Onun fikrincə, xüsusilə media məkanı, televiziya və sosial şəbəkələrdə dil normalarının pozulması halları ciddi narahatlıq doğurur. Jurnalistlər və media qurumları ana dilinin saflığının qorunmasına daha həssas yanaşmalıdırlar. Rəşad Məcid vurğulayır ki, dilə münasibət milli kimliyə və dövlətçiliyə münasibətin göstəricisidir. Bu baxımdan Prezident İlham Əliyevin Azərbaycan dili ilə bağlı ardıcıl çıxışları və sərəncamları cəmiyyət üçün mühüm istiqamətverici rol oynayır.

Filologiya elmləri doktoru, professor Nadir Məmmədli hesab edir ki, son illər cəmiyyətdə Azərbaycan dilinə münasibətdə müsbət dəyişiklik hiss olunur.

Onun sözlərinə görə, artıq insanlar bir-birinə irad bildirirlər ki, Azərbaycan dilində qarşılığı olan sözlər varkən niyə əcnəbi ifadələr işlədilir. Bu, dilə ictimai nəzarətin gücləndiyini göstərən sevindirici haldır.

Professor bildirir ki, alınma sözlə əcnəbi sözü qarışdırmaq olmaz: "Alınma söz dilin ehtiyacından yaranır və zaman keçdikcə Azərbaycan dilinin ahəng qanununa uyğunlaşaraq onun ayrılmaz hissəsinə çevrilir. Amma dilimizdə qarşılığı olan sözün yerinə xarici ifadələrin işlədilməsi doğru yanaşma deyil".

Nadir Məmmədli "mesaj" əvəzinə Azərbaycan dialektlərində işlənən "ismarıc" sözünü nümunə göstərərək bildirir ki, yeni söz axtararkən ilk növbədə öz dilimizin zəngin ehtiyatına, dialektlərimizə və ümumtürk leksikasına müraciət edilməlidir.

"Heydər Əliyevin 2001-ci il fərmanı, "Azərbaycan Respublikasında dövlət dili haqqında" Qanun, Prezident İlham Əliyevin qloballaşma şəraitində Azərbaycan dilinin inkişafına dair sərəncamları dil siyasətinin hüquqi əsaslarını formalaşdırıb. Bu gün qarşıda duran əsas vəzifə Azərbaycan dilini rəqəmsal platformalarda gücləndirmək, milli dil korpuslarını, elektron lüğətləri, tərcümə alqoritmlərini və süni intellekt sistemlərini inkişaf etdirməkdir. Bu gün Azərbaycan dilinin qarşısında duran əsas problem yalnız xarici sözlərin artması deyil. Əsas təhlükə dilə biganə münasibətdir. Sosial şəbəkələrdə, reklamlarda, bəzi televiziya proqramlarında və gündəlik ünsiyyətdə ana dilinin imkanlarından istifadə edilməməsi narahatlıq doğurur. Dil qanunla qoruna bilər. Amma onu yaşadan qanun deyil, cəmiyyətin münasibətidir. Azərbaycan dili bu gün dövlət dilidir, qalib ölkənin dilidir. Qarşıdakı mərhələ isə onu rəqəmsal dünyanın güclü dillərindən birinə çevirməkdir. Bunun üçün dövlət siyasəti var, hüquqi baza var, elmi potensial var. İndi əsas məsələ hər bir azərbaycanlının öz ana dilinə sahib çıxmasıdır.
Çünki dil sadəcə ünsiyyət vasitəsi deyil. Dil Azərbaycanın keçmişidir, bu günüdür və gələcəyidir".

Şahanə Rəhimli
Musavat.com