Onlayn ictimai-siyasi qəzet
Husilər "İslam NATO-su"nu vurdu – Məkkə İttifaqının ilk imtahanı başladı - Türkiyə nə edəcək?
Husilərin Səudiyyəyə zərbəsi “İslam NATO-su”nu ilk sınaq qarşısında qoydu
Səudiyyə Ərəbistanı, Türkiyə və Pakistan arasında Məkkədə imzalanmış yeni müdafiə sazişinin mürəkkəbi qurumamış Yaxın Şərqdən gələn xəbər üçtərəfli ittifaqın nə qədər ciddi mexanizmə çevriləcəyini sınağa çəkdi. İranın dəstəklədiyi Yəmən husiləri Səudiyyə Ərəbistanındakı “Saudi Aramco”nun Cizan neft emalı müəssisəsini hədəfə aldıqlarını açıqlayıblar. Səudiyyə tərəfi müəssisədə yanğın baş verdiyini və onun söndürüldüyünü bildirib, lakin yanğının səbəbini rəsmən husilərin hücumu ilə əlaqələndirməyib. Husilər isə məsuliyyəti üzərlərinə götürüblər. (Jerusalem Post)
Musavat.com təhlilçisinə görə, hadisəni xüsusi edən onun zamanıdır. Cəmi üç gün əvvəl – avqustun 7-də Məkkədə Türkiyə, Səudiyyə Ərəbistanı və Pakistan arasında qarşılıqlı müdafiə razılaşması imzalanıb. Sazişin əsas siyasi prinsipi kifayət qədər iddialıdır: tərəflərdən birinə qarşı təcavüz digərlərinə qarşı da təcavüz kimi qəbul edilir. Buna görə də mediada artıq “İslam NATO-su” adlandırılan üçlüyün ilk ciddi sınağının gözlənildiyindən xeyli tez gəldiyini söyləmək mümkündür.
Ancaq burada mühüm bir fərq var. Siyasi bəyanatla real kollektiv müdafiə mexanizmi eyni şey deyil. Məkkə sazişinin gələcək gücü də məhz indi müəyyənləşəcək: Türkiyə və Pakistan Səudiyyəyə qarşı hər hücumu avtomatik olaraq özlərinə qarşı hücum hesab edəcəklərmi, yoxsa sazişin tətbiqi hadisənin miqyasına, mənbəyinə və siyasi şəraitə uyğun qiymətləndiriləcək?
Husilərin zərbəsi təkcə bir enerji obyektinə hücum deyil. Paralel olaraq Yəmən hökumətinin nəzarətindəki Hudeydə deyil, ölkənin cənubundakı hökumət qüvvələrinin nəzarətində olan ərazilərdə də toqquşmalar və hücumlar barədə məlumatlar yayılıb. Son hadisələr 2022-ci ildən bəri Yəməndə böyükmiqyaslı döyüşlərin qarşısını alan kövrək vəziyyəti yenidən təhlükə altına salır. 2022-ci ildə BMT vasitəçiliyi ilə əldə edilmiş atəşkəs formal olaraq həmin ilin oktyabrında başa çatsa da, cəbhə xətlərində nisbi sakitlik sonrakı illərdə də əsasən qorunmuşdu.
İndi Ər-Riyadın iki seçimi var. Birincisi, hücuma məhdud hadisə kimi yanaşaraq Yəmən müharibəsinə yenidən genişmiqyaslı qayıdışdan yayınmaqdır. İkincisi isə Məkkə sazişinin çəkisini göstərmək üçün Ankara və İslamabadla birlikdə daha sərt siyasi və təhlükəsizlik reaksiyası formalaşdırmaqdır.
İkinci yol daha nümayişkaranə görünür, amma daha təhlükəlidir. Çünki husilər məsələsinin arxasında İran amili dayanır. Tehran husilərlə əlaqələrini gizlətmir, Qərb və regional dövlətlər isə uzun illərdir hərəkatın İran tərəfindən dəstəkləndiyini bildirirlər. Buna görə Səudiyyə-husi qarşıdurmasının genişlənməsi çox asanlıqla Səudiyyə-İran münasibətlərinə, oradan isə daha böyük regional qarşıdurmaya keçə bilər.
Türkiyə niyə ehtiyatlı davranmalıdır?
Məhz burada Türkiyənin rolu xüsusi əhəmiyyət qazanır.
Ankara Məkkə ittifaqının hərbi baxımdan ən təcrübəli iştirakçısıdır. Türkiyə NATO üzvüdür, böyük hərbi-siyasi təcrübəyə, inkişaf etmiş müdafiə sənayesinə və regionda geniş diplomatik əlaqələrə malikdir. Pakistan isə nüvə silahına malik dövlətdir. Səudiyyə Ərəbistanı böyük maliyyə və enerji imkanlarını təmsil edir.
Bu üç komponentin bir araya gəlməsi təsadüfi deyil: Türkiyənin hərbi-siyasi çəkisi, Pakistanın strateji potensialı və Səudiyyənin iqtisadi gücü.
Lakin Türkiyənin marağı yeni ittifaqın ilk gündən İranla qarşıdurma mexanizminə çevrilməsi deyil.
Ankaranın həm Tehran, həm Ər-Riyad, həm İslamabadla ayrıca münasibətləri mövcuddur. Türkiyə regional təhlükəsizlik sistemində söz sahibi olmaq istəyirsə, onun üstünlüyü yalnız hərbi gücündə deyil, eyni zamanda müxtəlif tərəflərlə danışa bilməsindədir. Buna görə Ankara üçün ən rasional xətt Səudiyyənin təhlükəsizliyinə açıq siyasi dəstək verməklə yanaşı, hadisənin böyük sünni-şiə və ya Türkiyə-Pakistan-Səudiyyə – İran qarşıdurmasına çevrilməsinə imkan verməməkdir.
Bu, Türkiyənin geri çəkilməsi deyil. Əksinə, Məkkə ittifaqının gələcəyi üçün daha ağıllı strategiyadır.
“İslam NATO-su” İran NATO-su olmamalıdır
Yeni ittifaqın qarşısındakı ən böyük təhlükələrdən biri onun “İrana qarşı sünni bloku” kimi qəbul edilməsidir.
Əgər belə təsəvvür yaranarsa, üçlü mexanizmin gələcəkdə digər müsəlman dövlətlərini öz ətrafında toplamaq imkanları ciddi şəkildə məhdudlaşa bilər. Halbuki Məkkə sazişinin daha böyük geosiyasi mənası müsəlman dövlətlərinin təhlükəsizlik məsələlərində yalnız ABŞ, Rusiya və ya başqa böyük güclərdən asılı olmadan öz aralarında müdafiə mexanizmi yaratmaq cəhdidir.
Məhz bu baxımdan Türkiyənin iştirakı ittifaqın siyasi balansını dəyişir.
Ankara Səudiyyə Ərəbistanının regional təhlükəsizlik ehtiyaclarını qəbul edir, lakin Türkiyənin xarici siyasət maraqları Ər-Riyadın bütün regional qarşıdurmalarının avtomatik iştirakçısına çevrilməyi tələb etmir. Eyni prinsip Pakistan üçün də keçərlidir.
Deməli, “birinə hücum hamısına hücumdur” prinsipi praktikada siyasi məsləhətləşmə, birgə müdafiə planlaşdırması və çəkindirmə mexanizmi kimi işləyə bilər. Bunun hər insidentdə avtomatik müharibə anlamına gəlməsi vacib deyil.
Husilər əslində ittifaqı sınağa çəkirlər
Cizan hadisəsinin ən maraqlı tərəfi də budur.
Məkkədə üç dövlət yeni kollektiv müdafiə modeli elan edir və cəmi iki gün sonra bu dövlətlərdən birinin ərazisində strateji enerji obyekti hədəfə alınır.
Bu, istər əvvəlcədən planlaşdırılmış olsun, istərsə də təsadüf, nəticə dəyişmir: yeni ittifaq ilk siyasi testini verir.
Əgər Türkiyə və Pakistan tamamilə səssiz qalsalar, sazişin çəkindirmə gücü barədə suallar yaranacaq. Əgər dərhal hərbi eskalasiya yolunu seçsələr, üçlü ittifaq hələ formalaşmadan Yəmən və İran böhranının içinə çəkilə bilər.
Ən məntiqli variant ortadadır: Səudiyyə Ərəbistanının ərazi və enerji təhlükəsizliyinə kollektiv siyasi dəstək, müdafiə koordinasiyasının gücləndirilməsi və eyni zamanda diplomatik kanallar vasitəsilə eskalasiyanın qarşısının alınması.
Türkiyə məhz burada aparıcı rol oynaya bilər.
Çünki Ankara üçün Məkkə ittifaqının əhəmiyyəti yalnız Səudiyyə Ərəbistanını qorumaqdan ibarət deyil. Daha böyük məsələ müsəlman dünyasında yeni təhlükəsizlik arxitekturasının formalaşdırılmasıdır. Bunun üçün isə yeni strukturun ilk böhranda böyük regional müharibəyə sürüklənməməsi vacibdir.
Cizan hücumu buna görə adi Yəmən hadisəsi deyil.
Bu, Məkkədə qurulan üçtərəfli müdafiə sisteminin ilk real imtahanıdır.
İndi əsas sual husilərə necə cavab veriləcəyi qədər, Məkkə ittifaqının özünü necə müəyyənləşdirəcəyidir: yeni regional müharibələrin iştirakçısı kimi, yoxsa həmin müharibələrin qarşısını almağa qadir çəkindirici güc mərkəzi kimi?
Türkiyənin maraqları ikinci variantdadır. Əgər Ankara, Ər-Riyad və İslamabad bu balansı qoruya bilsələr, “İslam NATO-su” ifadəsi sadəcə mediada yaranmış gurultulu ad olaraq qalmaya və Yaxın Şərqdə yeni təhlükəsizlik modelinin başlanğıcına çevrilə bilər.
Musavat.com
ƏLAQƏLİ XƏBƏRLƏR
XƏBƏR LENTİ
26 Avqust 2026
25 Avqust 2026
ŞƏRHLƏRŞƏRH YAZ