Amerikalı psixiatr Devid Çarniy (David L. Charney) Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsi (MKİ) üçün hazırladığı hesabatlarda və Robert Hanssenlə (SSRİ və Rusiyanın xeyrinə casusluq etmiş Federal Təhqiqatlar Bürosunun (FTB) əməkdaşı) apardığı uzunmüddətli müsahibələrdə gəldiyi qənaət belə olmuşdur –  xoşbəxt olan xain yoxdur.

Xəyanət anlayışı insan tarixi qədər qədimdir. Ailəyə, dosta, ideyaya və ya vətənə qarşı edilən xəyanət hər zaman ən ağır mənəvi günahlardan biri sayılıb. Dante özünün "İlahi Komediya" əsərində Cəhənnəmin ən dərin qatını – doqquzuncu dairəni məhz xainlərə həsr edib. İnsan şüuru xəyanəti adi səhvdən fərqləndirərək, onu kimliyin və sədaqətin kökündən dağılması kimi qavrayır.

Vətənə xəyanət bu fenomenin ən mürəkkəb, ağır formasıdır. Çünki burada söhbət təkcə fərdi münasibətlərdən deyil, ailə, dil, tarix, ərazi, kollektiv kimlik və milli mənsubiyyət hissindən gedir. Bu bütövlüyə qarşı çıxmaq psixoloji baxımdan öz kimliyinin bir hissəsini inkar etməkdir.

Tarixi və müasir halların təhlili göstərir ki, xəyanət demək olar ki, həmişə fərdi fəlakət, ictimai lənət və daimi rüsvayçılıq ilə nəticələnir. “Məşhurlaşma” isə yalnız mənfi mənada – adın “xain” sinoniminə çevrilməsi şəklində baş verir. Əsl məqsəd xəyanətin daxili mexanizmlərini, motivlərini və nəticələrini anlamaqdır.

Xəyanətin üç psixoloji səviyyəsi

Psixoloqlar xəyanəti üç əsas səviyyədə təhlil edirlər:

• Davranış səviyyəsi: Konkret hərəkət (məlumat ötürmə, düşmənlə əməkdaşlıq, satqınlıq);
• Koqnitiv səviyyə: Xainin öz hərəkətini necə izah etməsi və əsaslandırması;
• Emosional səviyyə: Günah, utanc, yüngüllük və ya təskinlik kimi hisslərin qarışığı.

Maraqlıdır ki, bir çox xain daxili narrativində öz hərəkətini "xəyanət" adlandırmır, onu "məcburiyyət", "haqq axtarışı" və ya "daha yüksək məqsədə xidmət" kimi təqdim edir və bu aktı tez-tez proyeksiya mexanizmi ilə günahı “sistemə”, “rəhbərliyə” və ya “vətənə” yönəldir. Nəticədə isə daha böyük boşluq yaranır. MKİ-nin Sovet İttifaqının xeyrinə casusluq etmiş yüksək vəzifəli əməkdaşı Oldric Eymsin sözləri ilə desək, o, “şeytanla alış-veriş etdiyini” sonradan dərk etmişdi.

Xəyanətə aparan yollar

Təbii ki, heç kim bir gecədə xain olmur, xəyanət uzun bir daxili dəyərsizləşmə və özünə haqq qazandırma prosesinin son həlqəsidir. Bəzi hallarda insan öz dövlətinin və ya cəmiyyətinin dəyərlərindən tədricən uzaqlaşır.

Bu şəxslər öz cılız məqsədlərinə (fərq etməz maddi və ya mənəvi) çatmaq üçün kənar aktorlarla əməkdaşlığı "yeganə çıxış yolu" kimi görməyə başlayır. Pul, status və hakimiyyət hərisliyi ilə yanaşı, "mən əvəzolunmazam, tarixin gedişatını dəyişəcəm" kimi narsisizm düşüncələri, empatiya çatışmazlığı və manipulyativ meyllər xəyanəti daha da alovlandırır.

İnsan öz cəmiyyətinə mənsubiyyət hissini itirdikdə və ya sosial təcridə düşdükdə "haradasa başqa yerdə daha çox qəbul ediləcəyi" illüziyasına qapılır. Beləliklə, xarici ölkələrin kəşfiyyat manipulyasiyası – "tədricən öhdəlik" mexanizmi işə düşür. Kəşfiyyat orqanları hədəfin zəif nöqtələrini (maliyyə sıxıntısı, tənhalıq, narazılıq) istismar edir. “Tədricən öhdəlik” mexanizmi ilə kiçik güzəştlərdən başlayan əməkdaşlıq geri dönüşü olmayan böyük xəyanətə çevrilir.

Xəyanətkar üçün ən ağır yük ikili həyatdır. O, hər gün ailəsinin üzünə baxır, vətəninin himnini dinləyir, dostları ilə çörək kəsir, amma beynində rəqib (düşmən) tərəfə ötürəcəyi məlumatları və əvəzində alacağı dividentləri düşünür. Bu, insan ruhunun ikiyə parçalanmasıdır. Zamanla xain öz ölkəsini "yad", düşməni isə "xilaskar" kimi görməyə başlayır ki, bu da onun daxili vicdan əzabını susdurmaq üçün müdafiə mexanizmidir.

Özünüaldatma

Koqnitiv dissonans nəzəriyyəsinə görə, insanın hərəkəti ilə dəyərləri ziddiyyət təşkil edəndə o, dəyərlərini "yenidən tərtib edir". Xainlər özlərini "pis insan" kimi görməmək üçün bu psixoloji müdafiə mexanizmlərindən istifadə edirlər:

• Əxlaqi ayrılma: "Bu artıq mənim vətənim deyil", "Onlar məni əvvəl atdılar" kimi bəhanələrlə məsuliyyəti üzərindən atmaq;
• Müqayisəli əsaslandırma: "Digərləri daha pis şeylər edir" məntiqi ilə öz əməlini nisbiləşdirmək;
• Nəticənin təhrif edilməsi: Dəyən zərəri kiçiltmək və ya inkar etmək ("mənim ötürdüyüm məlumat heç kimə ziyan vurmaz");
• Yenidən çərçivələmə: Əməlini "cəsarət", "azadlıq mübarizəsi" və ya "haqqın müdafiəsi" kimi təqdim etmək.

Xəyanət mövzusu bəşəriyyətin ən qədim narrativlərindən biridir. “İncil”də Yəhuda İskaryotun 30 gümüş sikkəyə müəllimini (İsa Peyğəmbəri) satması, ədəbiyyatda Şekspirin "Makbet"i, yaxud siyasi tarixdə bir çox kəşfiyyat qalmaqalları – hamısı eyni psixoloji nüvəni bölüşür: etimadın pozulması və bunun ardınca gələn daxili çöküş. Yəhudanın taleyi xüsusilə simvolikdir – o, aldığı mükafatdan sonra dərhal peşman olur və bu peşmançılıq onu məhvə aparır. Bu klassik nümunə göstərir ki, xəyanətin "qazancı" çox vaxt gözlənilən məmnunluğu gətirmir, əksinə, daxili boşluğu dərinləşdirir.

Efialt (M.Ə. 480) Fermopil döyüşündə iranlılara gizli dağ cığırını göstərərək Kral Leonidas və 300 spartalının həlak olmasına səbəb olub.

Benedikt Arnold (ABŞ, 1780) – ABŞ-nin Qitə Ordusunun generalıdır ki, “West Point”-i ingilislərə təslim edib. Maliyyə problemləri, tanınmaq, kin onun adını ABŞ-də “xain” sinoniminə çevirdi. Benjamin Franklin onun haqqında yazırdı ki, “Yəhuda yalnız bir adamı satdı, Arnold isə üç milyon nəfəri”.

İkinci Dünya Müharibəsində Norveç Hökumətini devirərək faşist Almaniyasına xidmət etmiş Vidal Kvislingin adı dillərdə "xain" mənası verən ümumi ismə dönüşmüşdür.

Kim Filbi və “Kembric beşliyi” ideoloji motivlə (kommunist düşüncəsi) Britaniya kəşfiyyatını SSRİ-yə satmışdılar. Oldric Eyms (MKİ) və Robert Hanssen (FTB) – Soyuq Müharibənin ən dağıdıcı casusları olmaqla, xəyanətləri onlarla insansın edamına, qətlə yetirilməsinə səbəb olmuşdur.

Kim Filbi ifşasından illər sonra Moskvada verdiyi müsahibədə demişdi: "Mən xəyanət etməmişəm. Mən sadəcə 30 il əvvəl seçdiyim tərəfə sadiq qalmışam." Bu, xəyanətin ideoloji pərdə arxasında necə gizlədilməsinə ən yaxşı nümunədir.

Oleq Penkovski edam edilməzdən əvvəl demişdi ki, o, Sovet sistemini yıxmaq üçün Qərbə işləyib. Onun üçün xəyanət "vətəni azad etmək" forması idi.

Müsəlmanların müqəddəs kitabı olan Qurani-Kərimdə Vətənə sədaqət və məhəbbətlə bağlı kifayət qədər ibrətamiz fikirlər yer alır. İnsanın doğma yurduna, dövlətinə və cəmiyyətinə xəyanət etməsi, düşmənlə əlbir olması ən böyük günahlardan biri sayılır:

• "Allah xainləri sevməz!" ("Ənfal" surəsi) – Vətən qarşısında əhdin pozulması qətiyyətlə pislənilir;
• Dövlət sirrini düşmənə vermək, ölkədə xaos yaratmaq və düşmən dəyirmanına su tökmək fitnə adlandırılır: "Fitnə törətmək adam öldürməkdən daha böyük günahdır" ("Bəqərə" surəsi).

Fəlsəfi-sosioloji baxımdan vətənə xəyanət sadəcə hüquqi cinayət deyil, insan mənəviyyatının tamamilə çökməsidir. Mənəvi cəhətdən iflas edən fərdlər şəxsi mənfəəti üçün ümumi maraqları qurban verirlər.

Nikkolo Makiavelli vətənə xəyanəti dövlətin varlığına ən böyük təhdid hesab edirdi. İmmanuel Kant vətənə sədaqəti mütləq mənəvi vəzifə, xəyanəti isə rasionallığın iflası sayırdı. Jan-Jak Russo vətənə qarşı çıxmağı insanın öz varlığına qəsd etməsi kimi dəyərləndirirdi.

Qədim Romada vətənə xəyanət (Perduellio) və dövlətə qarşı qəsd ən ağır cinayət hesab olunurdu. Xainlər Tarpik qayasından aşağı atılaraq edam edilir, adları isə tarixdən silinirdi (Damnatio memoriae – yaddaşın lənətlənməsi).

Böyük Britaniyada əsrlər boyu dövlətə və krallığa xəyanət edənlər üçün ən dəhşətli edam növlərindən biri – "hanged, drawn and quartered " (asmaq, parçalayaraq dörd yerə bölmək) tətbiq edilirdi.

Hətta İkinci Dünya Müharibəsindən sonra demokratik Avropa ölkələri (Norveç, Fransa, Böyük Britaniya) faşistlərlə əməkdaşlıq edən xainləri (məsələn, Vidkun Kvisling, Pyer Laval, Lord Hau-Hau) ölüm cəzası verərək edam edirdilər.

Tariximizə nəzər saldıqda, şəxsi mənfəət və sərvət hərisliyi naminə yadellilərə satılan xainlərin dövlətçiliyimizə ağır zərbələr vurduğunu görürük.

• Alp Eltekin Sasanilərə qarşı mübarizə aparan Alban hökmdarı Cavanşirə sui-qəsd təşkil etdi;
• Səhl ibn Sumbat Xürrəmilər hərəkatına və Babəkə xəyanət edərək onu düşmənə təhvil verdi;
• Miri bəy Səfəvi sarayındakı məxfi sirləri xarici dövlətlərə ötürən casus kimi tarixdə iz qoydu;
• Nadir Şaha xəyanət edərək onu öldürən, şəxsi cangüdənlərinin baş komandiri və qohumu olan Məhəmmədqulu Xan;
• AXC dövrünün süqutu (1920): Əliheydər Qarayev, Həmid Sultanov, Çingiz İldırım, Hacı Səlim Axundzadə və başqalarının XI Qırmızı Orduya dəstəyi və casusluğu nəticəsində Xalq Cümhuriyyəti süquta uğradı.

Dünya ədəbiyyatı və kinematoqrafiyası əsrlər boyu xain obrazına sadəcə "pis adam" kimi baxmayıb, sənət xəyanəti insanın daxili aləminin, zəifliklərinin və psixoloji tənəzzülünün ən pik nöqtəsi kimi analiz edib. İncəsənətdə xain obrazları adətən təkcə başqalarına zərər vuran deyil, eyni zamanda, öz ruhunu tədricən məhv edən faciəvi fiqurlar kimi təsvir olunur.

Ədəbiyyat və kinoda xain obrazlarının psixologiyası əsasən dörd böyük model üzrə formalaşır: 

1. Dantedən Şekspirə: Vicdan əzabı və mənəvi çürümə

Klassik ədəbiyyatda xəyanət bağışlanmaz ən böyük günah sayılır.

"İlahidən Komediya"da Dante Cəhənnəmin 9-cu (ən dərin, ən soyuq) dairəsini məhz xainlərə ayırır. Burada Yəhuda, Brut və Kassiy buz qalınlığının içində Şeytan tərəfindən gəmirilirlər. Dantenin psixoloji mesajı aydındır: xəyanət insanı mənəvi olaraq "dondurur" və onu insani hissələrdən tamamilə məhrum edir.

Vilyam Şekspir "Makbet" əsərində Makbet obrazı ilə xəyanətin psixoloji yükünü ən incə detallarına qədər göstərir. Makbet şöhrətsəpərəstlik və arvadının təhriki ilə öz kralı və qonağı olan Dunkana xəyanət edib onu öldürür. Lakin xəyanətdən dərhal sonra onun psixikası dağılır, hallüsinasiyalar görür, yuxusuzluqdan əziyyət çəkir və paranoid qorxuya düşür. Şekspir göstərir ki, xəyanət edən şəxs qazandığı taxtdan həzz ala bilmir, çünki öz vicdanının əsirinə çevrilir.

2. Şəxsi zəiflik və hərislik: "Sonsuz şokolad" və "30 gümüş"

Bəzən xain böyük bir cani deyil, sadəcə öz kiçik nəfsinə və zəifliyinə yenilən sıradan bir fərddir.

K.S. Lyuis "Narniya Xronikaları: Şir, cadu və qarderob" əsərində balaca Edmund obrazını incəsənətdə xəyanətin necə "şirin tələ" ilə başladığını yüksək bacarıqla göstərə bilib. Ağ Cadu Edmunda sadəcə sevdiyi şirniyyatı (Türk rahat-lukumunu) və "şahzadə olmaq" vədini verir. Edmund qardaş və bacılarını bir qutu şirniyyata satır. Burada psixologiya sadədir: qürur, inciklik və bir anlıq nəfsi həzz insanı ən yaxınlarına xəyanət etməyə sövq edə bilir.

"Ustad və Marqarita" əsərində Yəhuda obrazı Bulqakovun təqdimatında əzəmətli bir cani deyil, pulu və qadınları sevən, zəif, qorxaq bir gəncdir. Bulqakov xəyanəti böyük ideologiya ilə deyil, insanın kiçiklik və qorxaqlığı ilə əlaqələndirir.

3. Kinoda "rasionalizasiya" və illüziya

Kino sənəti xainlərin öz hərəkətlərinə necə bəraət qazandırdıqlarını göstərən bir çox mükəmməl nümunələri ilə xatırlanır. Xain özünü heç vaxt "pis adam" saymır; o, özünü "realist" hesab edir.

Misal üçün, "Matrisa" (The Matrix, 1999) filmində Sayfer obrazı kinematoqrafiyada xəyanətin psixoloji motivasiyasını ən dərindən izah edən obrazlardandır. O, azadlıq uğrunda mübarizənin çətinliyindən yorulub və real dünyadakı soyuq, dadsız yeməkdənsə, Matrisadakı saxta, lakin ləzzətli bifşteksi seçir.

Homer tərəfindən yaradılan dastanlardan biri əsasında çəkilən və dünya premyerası davam edən “Odisseya” filmində ən azı üç fərqli xəyanət forması izləyicilərə təqdim edilir: Odisseyin yoxluğu dövründə sarayın yerli əyanlar (elçilər) tərəfindən zəbt edilməsi və onun öldüyünü iddia edərək kraliça Penelopeyanı evlənməyə məcbur etməkləri; Odisseyin oğlu Telemaxı taxt-tacın yeganə qanuni varisi kimi özlərinə maneə gördükləri üçün ona qarşı sui-qəsd planı; və Odisseyin böyütdüyü bəzi xidmətçilər və qulluqçu qadınların elçilərin tərəfinə keçməklə xəyanət etməkləri.

4. İkiüzlülük və sistem daxilində xəyanət

Siyasi psixologiyada xəyanət bəzən fərdin sistem tərəfindən qorxu vasitəsilə sındırılması kimi təsvir olunur.

Corc Oruellin "1984" əsərində Uinston və Culiya obrazları. Oruell göstərir ki, mütləq qorxu və işgəncə insanın ən əziz bildiyi şəxsə xəyanət etməsinə səbəb ola bilər. Əsərin sonunda Uinston azad olunur, lakin onun ruhu artıq ölüb.

Ədəbiyyat və kino bizə öyrədir ki, xainin faciəsi onun yaxalandığı və ya cəzalandığı an başlamır. Xəyanətin cəzası xəyanətin elə özüdür. İnsan xəyanət etdiyi andan etibarən daxili rahatlığını, özünə inamını və ləyaqətini həmişəlik itirir.

Leqallar, qeyri-leqallar, xainlər və nüfuz agentləri arasında fərq

Kəşfiyyat elmi, dövlət təhlükəsizliyi və siyasi terminologiyada bu qavramların hər birinin özünəməxsus hüquqi, operativ və psixoloji tərifi var. Aşağıda bu terminlərin ətraflı izahı təqdim olunur:

İkili casus (agent)

Eyni anda iki fərqli və yə düşmən tərəfə xidmət edən, bir ölkənin kəşfiyyatı üçün çalışarkən gizli şəkildə digər ölkəyə məlumat ötürən gizli agentdir.

Onlar adətən əsas işəgötürənlərini aldadır, yalançı informasiya verir və ya hər iki tərəfdən də qazanc əldə etməyə çalışırlar.

Leqal kəşfiyyatçı

Xarici ölkədə rəsmi diplomatik örtük altında fəaliyyət göstərən kadrlı kəşfiyyat zabitidir. O, səfirliklərdə, konsulluqlarda diplomatik pasportla çalışır. "Leqal" adlanmasının səbəbi diplomatik toxunulmazlığı olmasına baxmayaraq,  onun hansı qurumu təmsil etdiyini qəbul edən ölkənin təhlükəsizlik və xüsusi xidmət orqanlarının bilməsi ilə əlaqədardır. İşlədiyi ölkələrin qaydalarını açıq şəkildə pozmayacağı ana qədər fəaliyyətini normal qaydada davam etdirir, ifşa olunduğu zaman isə digər diplomatik xidmət əməkdaşları kimi ölkədə "Persona non grata" (yəni arzuolunmaz şəxs) elan edilərək oradan çıxarılır.

Qeyri-leqal kəşfiyyatçı

“Qeyri-leqal” – xarici ölkəyə tamamilə saxta kimliklə, vəzifə ilə və ya başqa bir ölkənin vətəndaşı kimi yerləşdirilən kəşfiyyatçıdır. Onun heç bir diplomatik statusu və toxunulmazlığı, səfirliklə hər hansı rəsmi əlaqəsi olmaya bilər. Aşkara çıxarılanda isə həmin dövlətin qanunları ilə məhkum edilir.

Təsir (nüfuz) agenti

Təsir agenti – gizli sənəd oğurlamaqla məşğul olmayan, əksinə icra etdiyi vəzifədən, mediadan, siyasi və ya intellektual mövqeyindən istifadə edərək ictimai rəyi tapşırıq aldığı xarici dövlət(lər)in və ya dairələrin maraqlarına uyğun yönləndirən şəxsdir. Onlar dezinformasiya yayır, cəmiyyətdə ümidsizlik (demoralizasiya) yaradır və rəqib/düşmən tezislərini legitimləşdirirlər.

Gizli agentlər kimi, açıq təbliğat aparan şəxsləri də hərəkətə gətirən əsas amillərdən biri ideoloji meyl və ya özünü üstün görmə ehtiyacıdır. Onlar öz fəaliyyətlərini "böyük bir amala xidmət" kimi qələmə verərək daxili vicdan əzabını (özünü inandırma) söndürməyə çalışırlar.

Bu iki fərqli mövqeyi bəlli olan agentlərin əsas oxşarlığı odur ki, onların ritorikası xarici güclərin (məsələn, tezislərini müdafiə etdikləri dövlətlərin, separatçı rejimlərin və ya dövlətə bağlı olmayan aktorların) rəsmi təbliğat xətti ilə tam üst-üstə düşür.

Klassik gizli casuslar kimi açıq şəkildə düşmən mövqeyini müdafiə edənlər də mənsub olduqları cəmiyyətin kollektiv yaddaşından, ağrılarından və milli təhlükəsizlik maraqlarından mənəvi olaraq tam qopmuş olurlar.

Aşkar şəkildə öz mövqeyini nümayiş etdirən fərdlərin gizli xainlərdən əsas fərqi onların istifadə etdiyi metodologiyada və missiyanın xarakterindədir:

• Gizlilik əvəzinə "maksimal şəffaflıq və şou"

Klassik xainin əsas məqsədi gizli qalmaqdır. O, dövlət sirlərini, hərbi xəritələri və ya informasiyaları səssiz-sədasız qarşı tərəfə ötürür. Onun ifşası missiyasının sonu deməkdir.

Amma bəzi açıq təbliğatçıların məqsədi məxfi sənəd ələ keçirmək (satmaq) deyil, ictimai rəy yaratmaq və çirkli təbliğat aparmaqdır. Onlar klassik agentlər kimi gizlənmir, əksinə, sosial media və digər onlayn platformalarda maksimum görünmək istəyirlər. Çünki belələri üçün audiotoriya, "layk" və reaksiya əsas resursdur.

• Məlumat sızdırması əvəzinə "psixoloji təsir və dezinformasiya"

Əgər klassik agent məlumatı toplayır və ötürürsə (passiv/gizli kanal), açıq təbliğatçılar özləri məlumatı istehsal edir, təhrif edir və ictimaiyyətə dezinformasiya ötürürlər (aktiv/açıq kanal). Onların missiyası daxili auditoriyanın əhval-ruhiyyəsini aşağı salmaq, ruh yüksəkliyini düşürmək, düşmənin bəyanatlarına həqiqət donu geyindirmək, saxta imic qazandırmaq və cəmiyyətdə xaos yaratmaqdır.

Tarixdən fərqli nümunələrə baxdıqda, veriliş açaraq və ya mətbuatda görünərək düşmən tərəfini müdafiə edənlər, klassik casus olan Kim Filbi və ya Oleq Qordiyevski kimi gizli fəaliyyət göstərən şəxslərə oxşamır. Onlar daha çox İkinci Dünya Müharibəsi zamanı Almaniyaya sığınıb oradan İngiltərəyə qarşı radio yayımları aparan "Lord Hau-Hau" (Uilyam Coys) və ya faşistlərin radiosunda Amerika əsgərlərinin mənəviyyatını pozmağa çalışan "Aksis Salli" (Milred Qillars) kimi obrazlara bənzəyirlər.

Əgər bir şəxs öz çıxışlarında qarşı tərəfin (vətəninə təhdid olan güclərin və ya separatçıların) tezislərini açıq şəkildə təbliğ edirsə, bu durumun psixoloji və sosioloji izahı olmalıdır.

Mütəxəssislər bunu belə izah edirlər ki, belələri mühacirətdə və ya radikal qapalı informasiya mühitində yaşayarkən reallıq hissini itirirlər. Onlar " hakimiyyətə müxalifət" adı altında addım atdığını zənn etsə də, psixoloji olaraq bu xətti keçərək "dövlətə və millətə qarşı" mövqeyə düşürlər.

Digər tərəfdən, müasir hibrid müharibələrdə xarici xüsusi xidmət orqanları bəzən gizli agentlərdən daha çox, açıq “təsir agentləri”nə üstünlük verirlər. Çünki gizli agent bir sənəd ələ keçirirsə, hətta çox əhəmiyyətli olsa belə, bu fəaliyyət, açıq “təsir agenti”nin minlərlə insanın beynində şübhə və ya çaşqınlıq yaratmasının yanında zəifdir.

Cəmiyyətin immun sistemini (milli təfəkkürünü) sıradan çıxaran mikroblar

Kəşfiyyat elmində "təsir agenti" – xarici dövlətin və ya xüsusi xidmət orqanının maraqlarına uyğun olaraq cəmiyyətin, medianın, hərbi və ya siyasi rəhbərliyin fikirlərinə, qərarlarına və davranışlarına gizli və ya aşkar şəkildə yön verən şəxsə verilən addır.

Klassik casusdan fərqli olaraq, təsir agentinin əsas işi məlumat oğurlamaq deyil, informasiya və ideya sızdırmaqdır.

Təsir agentləri cəmiyyətə və ya dövlətə zərbə vurmaq üçün müxtəlif metodlardan istifadə edirlər:

1. Gündəmin zəbt edilməsi və diqqətin yayındırılması: Əsl milli təhlükəsizlik məsələləri qaldığı halda, cəmiyyəti parçalayacaq, çaşqınlıq yaradacaq saxta və ya ikinci dərəcəli mövzuları davamlı olaraq gündəmə gətirmək.

2. Psixoloji aşınma və mənəviyyatın pozulması: Cəmiyyətdə "biz heç nəyə qadir deyilik", "dövlətimiz məğlub olacaq", "qarşı tərəf haqlıdır" kimi ümidsizlik, inamsızlıq və şübhə toxumları səpmək.

3. Düşmən tezislərinin "yumaq": Xarici kəşfiyyatın hazırladığı təbliğat tezislərini öz platformalarında "müstəqil analitik rəy" kimi təqdim edərək yerli auditoriyaya sırımaq.

4. Qütbləşmə yaratmaq: Cəmiyyətdəki mövcud etnik, dini, sosial və ya siyasi xətləri dərindən qazaraq tərəfləri bir-birinə qarşı radikallaşdırmaq.

Kəşfiyyat təşkilatları təsir agentlərini iki əsas kateqoriyaya bölürlər:

1) Şüurlu ələ alınmış agentlər

Bu şəxslər xarici kəşfiyyatla birbaşa və ya dolayısı ilə əlaqədədir. Onlar nə etdiklərini bilirlər. Mütəşəkkil şəkildə maliyyələşdirilir, informasiya bazası ilə təmin olunur və ya şantaj olunaraq idarə edilirlər.

2) "Faydalı axmaqlar"

Kəşfiyyat terminologiyasında (xüsusilə SSRİ KQB-si tərəfindən geniş işlədilən) bu termin, özü də bilmədən xarici kəşfiyyata xidmət edən şəxslərə deyilir.

Bu şəxslər radikal ambisiyaları, hədsiz eqoları, hakimiyyətə və ya öz cəmiyyətinə olan dərin inciklikləri səbəbindən xarici güclərin təbliğatını pulsuz və şüursuz şəkildə yayırlar. Xarici kəşfiyyat onları birbaşa ələ almır, sadəcə gizli kanallarla onların eqosunu bəsləyir, materiallarla təmin edir və media məkanında önə çıxarır.

Klassik casus dövlətin bədəninə sızan virusdursa, “təsir agenti” cəmiyyətin immun sistemini (milli təfəkkürünü) sıradan çıxaran bakteriyaya bənzəyir. Müasir hibrid müharibələrdə bəzən bir güclü “təsir agenti” bütün bir casus şəbəkəsindən daha dağıdıcı nəticələr verə bilir.

İnsanları öz dövlətinə xəyanət etməyə sövq edən amillərin analizi – MICE

Kəşfiyyat dünyasında insanları öz dövlətinə xəyanət etməyə sövq edən amilləri başa düşmək üçün mütəxəssislər onilliklərdir ki, MICE akronimindən istifadə edirlər. Kəşfiyyat tarixinin ən güclü analitik çərçivələrindən biri olan MICE formulası, bir insanı öz ölkəsinə, işəgötürəninə və ya əxlaqına xəyanət etməyə sövq edən əsas motivləri dörd kateqoriyaya ayırır. Bu model MKİ, MI6 və digər aparıcı xüsusi xidmətlər tərəfindən agent işə cəlb etmə prosesinin mərkəzinə qoyulur.

1. M – Money (pul)

Pul motivi ən geniş yayılmış xəyanət səbəbidir. Statistikaya görə, Soyuq Müharibə dönəmindən bu günə qədər ifşa edilən casusların təxminən 40%-i məhz maddi güzəran narahatlığı ilə işə cəlb edilib.

Agent hər hansı bir ideologiyaya inanmır, sadəcə öz həyat standartlarını yüksəltmək, borclarını ödəmək və ya lüks həyat yaşamaq üçün məlumat satır.

Əlamətləri:

• Pul tələsi – Kəşfiyyat zabitləri hədəfi əvvəlcə kiçik məbləğlə işə cəlb edir, sonra məbləği artırır. Bu, insanı psixoloji asılılığa sürükləyir: agent həm pulu, həm də bu şəkildə "qazandığı" həyat standartını itirmək istəmir;
• Qumar borcları klassik açardır – Robert Hanssen ( Rusiyaya satılmış FTB agenti) öz etirafında qumar borclarını ilk səbəb kimi göstərirdi. KQB zamanından bəri qumarbazlar prioritet hədəf sayılır;
• Nisbi yoxsulluq mütləq yoxsulluqdan daha təhlükəlidir – Hədəf yoxsul olmaya da bilər, lakin ətrafdakılardan "az qazanmağı” xəyanəti stimullaşdırmağa bəs edir. Bu psixoloji fenomeni sosioloqlar "status narazılığı" adlandırırlar;
• Şirkət casusluğunda dominant motivdir – Sənaye casusluğu hallarının 60%-dən çoxunda işçi pul müqabilində rəqib şirkətə məlumat satır. Bu, dövlət casusluğundan daha geniş yayılmış haldır;
• Pul motivli agenti idarə etmək asandır. Maddi maraq (pul) üçün işləyən agent müvəqqəti sahibinə, yeni dövlətinə və ya ideologiyaya heç vaxt sadəqətli olmur. O, yalnız pulun özünə sadiqdir. Əgər bir insan öz ölkəsini, sirrini və ya prinsiplərini sırf pul üçün satırsa, onun üçün heç bir mənəvi "qırmızı xətt" yoxdur. Rəqib (və ya düşmən) kəşfiyyat ona iki qat daha çox pul təklif etdikdə, avtomatik olaraq "bazara çıxa bilər". O, heç bir vicdan əzabı çəkmədən yeni sahibini də satacaq və ya ikili agentə çevriləcəkdir. Yəni pulla alınan, pulla da itə bilər.

2. I – Ideology (İdeologiya)

İdeoloji xəyanət ən dərin köklərə malik motivdir. Agent pul üçün deyil, inandığı siyasi və ya dini baxışlara görə xəyanət edir. O, qarşı tərəfin sistemini öz ölkəsindən daha üstün və ya "haqlı" sayır, özünü casus deyil, "işıqlı mübariz" hesab edir.

Əlamətləri:

• “Kembric beşliyi” tarixdəki ən məşhur casus şəbəkəsidir və bu motivin nə qədər güclü ola biləcəyini nümayiş etdirir. Kim Filbi, Donald Maclean, Guy Burgess, Anthony Blunt və John Cairncross – hamısı Oksford/Kembric məzunu, hamısı kommunizm inancı ilə 1930-cu illərdə sovet kəşfiyyatı üçün işə başlamışlar. Onları əməkdaşlığa cəlb etmək üçün ideologiya kifayət edirdi;
• İdeoloji agent pulsuz çalışır – bu, qeyd edilən motivin ən böyük "üstünlüyüdür". Belə agent rəqibə pul, şantaj materialı lazım deyil, yalnız düzgün ideoloji çərçivə qurmaq kifayətdir;
• Din ideoloji motivin modern formasıdır. 2000-ci illərdən sonra Qərb kəşfiyyat xidmətlərini ən çox narahat edən mövzu dini ekstremizmlə bağlı ideoloji mübarizədir;
• İdeologiya tez-tez pul ilə birləşir. Praktikada xalis ideoloji casuslar nadir hallarda rast gəlinir. Çox vaxt əsas motiv ideologiyadır, lakin pul "əlçatanlıq" vasitəsinə çevrilir, yəni "mən prinsiplər üçün çalışıram, amma xərclərimi də ödəməlisiniz";
• İdeoloji agenti idarə etmək ən çətindir. Çünki o, özünün haqlı olduğuna əmindir. Əgər onun "ideologiyası" dəyişsə, agent avtomatik həm sizə, həm də qarşı tərəfə xəyanət edə bilər.

3. C – Coercion (Məcburetmə)

Şantaj vasitəsilə əməkdaşlığa cəlbetmə hədəfi iradəsindən asılı olmadan, psixoloji və ya fiziki məcburiyyətlə casus olmağa sürükləyir. Bu metod ən amoral, eyni zamanda, ən etibarsız metod sayılır.

Əlamətləri:

1. "Honeytrap" – klassik şantaj tələsidir. Hədəf qəsdən romantik münasibətə cəlb edilir, sonra ifşaedici foto, video və ya yazışmalar toplanır, sonradan şantaj mərhələsi başlayır. Hazırda bir çox dövlətlər bu üsuldan xüsusilə diplomatlar, tədqiqatçılar və iş adamlarına qaşı aktiv istifadə edirlər.
2. Soyuq Müharibə dövründə Moskva qonaqlarına, xüsusən üçüncü ölkəli diplomatlar üçün "görüşlər" qurulurdu. Foto çəkilir, sonra "ya əməkdaşlıq, ya da xanımınıza göndərəcəyik" deyilirdi.
3. Şantajla işlədilən agent ən etibarsız agentdir. Bu şəxs, ürəkdən işləmir, yalnız məcburdur. Fürsət tapan kimi kənar tərəfə xəbər verə, tərəf dəyişə, ya da hər şeyi ictimaiyyətə açıqlaya bilər.
4. Ailəyə hədə şəxsi şantajdan effektivdir. Uşaq, valideyn, ya da sevgili üçün narahatlıq insanı daha sürətlə sındırır. "Sizi yox, ailənizi incidəcəyik" – bu, ən güclü psixoloji silahlardan biridir.
5. Rəqəmsal dünyada şantaj materialı toplamaq asanlaşıb. İndi telefon, sosial şəbəkə, onlayn yazışmalar üzərindən kompromat material toplamaq üçün fiziki müşahidəyə ehtiyac qalmır.

4. Ego (Eqo / İntiqam / Özünü Təsdiq)

Şəxs layiqincə qiymətləndirilmədiyini, layiq olduğu vəzifəyə gətirilmədiyini düşünür və ya rəhbərliyindən qisas almaq istəyir. Belələri öz fəaliyyətlərini gizlətmək əvəzinə onunla fəxr edirlər. "Mən sizdən daha ağıllıyam" mesajını vermək üçün onlar casusluq edirlər. Bu kateqoriya narsisizm, tanınmaq hissi, qisas və intellektual lovğalığı ehtiva edir.

Əlamətləri:

• Rütbəsi/vəzifəsi yüksəldilməmiş zabitlər klassik hədəfdir. Əgər bir şəxs layiq hesab etdiyi vəzifəni başqasına verdiyini düşünürsə, bu "ədalətsizlik" onu xəyanətə hazırlaya bilər. “Aruldas Pathmanathan” (Hindistanlı kəşfiyyat zabitinin müttəfiq agentə məlumat sızıntısı) bu modelin nümunəsidir;
• "Mən sistemdən ağıllıyam" sindromu. Bəzi insanlar sadəcə aldatma aktının özündən həzz alır. Onlar üçün casusluq intellektual oyundur: "mənə baxın, siz fərqinə varmırsınız, mən isə sizi aldadıram";
• Psixoloji tədqiqatlar göstərir ki, narsisizm ilə xəyanət arasında güclü əlaqə mövcuddur. Belə şəxslər hakimiyyəti, nəzarəti və diqqəti patoloji şəkildə arzulayır;
• Eqo motivli agentin ən böyük zəif nöqtəsi onun ağzıdır. Bu şəxs, öz "gizli həyatı" ilə fəxr etdiyindən həmkarlarına, dostlarına, hətta tanımadığı şəxslərə işarələr verir. Çox sayda casus məhz belə "özünüifşa" fenomeni ilə tutulub;
• Qisas motivi ayrıca alt kateqoriyadır. İşdən çıxarılma, alçaldılma, ədalətsiz rəftar hissi və s. hadisələrdən sonra insanlar "onlara dərs verəcəyəm" düşüncəsi ilə hərəkətə keçə bilərlər. ABŞ-in Milli Təhlükəsizlik Agentliyində kontrakt əsasında (subpodratçı) işləyən Edvard Snouden (hazırda Rusiyada yaşayır) haqqında debatlar hələ də davam etsə də, tənqidçilərin bir hissəsi onun motivini qismən bu kateqoriyaya aid edirlər.

Vətənə necə xəyanət etməli və məşhurlaşmalı...

Başlıq ilk baxışdan provokativ və ya satirik görünsə də analitik müstəvidə bu, xəyanət fenomeninin kütləvi psixologiya, media, tarix və populyar mədəniyyətdə necə "məşhurluq kapitalına" çevrildiyini araşdıran dərin bir sosioloji və psixoloji mövzudur.

Bu mövzunu dörd xətt üzrə izah etmək olar:

1. "Herostrat Kompleksi": unudulmaq qorxusu və məşhurluq hərisliyi

Eramızdan əvvəl 356-cı ildə Herostrat adlı bir nəfər adını tarixə yazdırmaq üçün dünyanın yeddi möcüzəsindən biri sayılan Efesdəki Artemida məbədini yandırır. Qədim yunanlar onun adının çəkilməsini qanunla qadağan etsələr də, bu gün "Herostrat şöhrəti" ifadəsi mənfi yolla məşhurlaşmaq istəyənlər üçün işlədilir.

Xəyanət edərək şöhrət qazanmaq istəyənlərin psixologiyasında məhz bu kompleks dayanır:

• İstedadsızlıq və natamamlıq kompleksi: Böyük kəşf, incəsənət əsəri və ya qəhrəmanlıqla ad qazana bilməyən fərd, sistemə və vətəninə xəyanət edərək bir gecədə diqqət mərkəzinə düşür;
• Paradoksal şöhrət: Xain bilir ki, onu sevməyəcəklər, amma bilir ki, haqqında danışacaqlar. Onun üçün nifrət olunmaq, heç kim olmamaqdan (unudulmaqdan) daha üstündür.

2. Xəyanətlə gələn şöhrət

Tarix boyu xəyanət edənlər öz adlarını tarixin "qara səhifələrinə" həkk etməyi bacarıblar. Onların adı bu gün də məşhurdur, lakin hansı qiymətə?

3. Müasir media və "xəyanətin kommersiyalaşdırılması"

Bu gün rəqəmsal dövrdə xəyanət etmək və məşhurlaşmaq xüsusilə asanlaşıb. Müasir informasiya cəmiyyətində "skandal" və "xəyanət" böyük oxucu və ya izləyici auditoriyası toplamaq üçün təsirli media məhsuludur:

• Klikbeytlik və bəyənilmə xəstəliyi: Sosial media və beynəlxalq media neqativ məzmunu daha tez yayır. Öz ölkəsinin dəyərlərini, sirlərini satan şəxs beynəlxalq medianın manşetinə çıxır, sənədli filmlərin, kitabların qəhrəmanı olur;
• Xarici güclərin təbliğat aləti: Başqa bir ölkəyə xəyanət edən şəxs qarşı tərəf üçün anında "qəhrəman", "həqiqət carçısı" və ya "mübariz" kimi təqdim olunur. Şəxs elə zənn edir ki, o məşhurlaşır, lakin əslində geopolitik şahmatda sadəcə müvəqqəti olaraq piyada kimi istifadə edilir.

4. "Ruhun satılması" və şöhrət hərisliyi

"Vətənə necə xəyanət etməli və məşhurlaşmalı" sualının fəlsəfi cavabı belədir: Qiymətini şəxsi ləyaqətinlə, vicdanınla və köklərinlə ödəyərək.

Xəyanət yolu ilə gələn şöhrətin psixoloji fəsadları:

İkili nifrət: Xain xəyanət etdiyi tərəfin nifrətini qazanır, sığındığı və xidmət etdiyi tərəfin isə yalnız istifadə etdiyi, lakin heç vaxt güvənmədiyi bir vasitəyə çevrilir. (Yuli Sezarın məşhur ifadəsində olduğu kimi: "Xəyanəti sevirəm, amma xainə nifrət edirəm").

Daimi təqib hissi: Məşhurlaşan xain heç vaxt rahat yaşaya bilmir. O, ömrünün sonunadək satqınlığın gətirdiyi vicdan əzabı və ya qisas qorxusu ilə yaşayır.

Siyasi sığınacaq agent kimi istifadə vasitə ola bilərmi?

Bəli, kəşfiyyat dünyasında siyasi sığınacaq vermək, bir şəxsi "məlumatsız agent" və ya "təsir agenti" kimi istifadə etməyin ən rahat və qanuni örtük altında həyata keçirilən üsullarından biridir.

Düşmən və ya rəqib ölkələrin xüsusi xidmət orqanları xarici ölkələrdən gələn dissidentlərdən, siyasi sığınacaq istəyənlərdən aktiv şəkildə yararlanırlar. Buna kəşfiyyat terminləri ilə belə izah olunur:

• Çıxarılma və sızdırılma: Şəxsin öz ölkəsindən süni təzyiq görüntüsü yaradılaraq təhlükəsiz şəkildə xaricə çıxarılması və orada platforma ilə təmin edilməsi.
• Təsir agenti: Siyasi sığınacaq alan şəxs birbaşa gizli hərbi sirlərə malik olmaya bilər. Lakin o, öz media kanalları, çıxışları və təbliğatı ilə hədəf ölkənin cəmiyyətində çaşqınlıq yaratmaq, dövləti beynəlxalq aləmdə nüfuzdan salmaq və ya psixoloji əməliyyat aparmaq üçün istifadə edilir.
• "Yararlı axmaq" təsiri: Bəzən xüsusi xidmət orqanı həmin şəxsə birbaşa agentlik müqaviləsi imzalatmır. Onu maliyyələşdirir, "müstəqil media" görüntüsü verir və dolayısı ilə öz maraqlarına xidmət edən bəyanatlar verməyə yönəldir. 

Şəxsin xaricə qaçmasına şərait yaradılması mümkündürmü?

Kəşfiyyat praktikasında "Əfsanə/örtük yaratmaq” adlanan mexanizm var. Xarici kəşfiyyat öz gələcək agenti üçün "siyasi təqib olunan şəxs" obrazı yaratmaq məqsədilə onun ölkəsində qısa müddətli həbs olunmasını, polis tərəfindən saxlanılmasını təşkil və ya təşviq edir. Bu, həmin şəxsin xaricdə "siyasi qaçqın" statusu almasını və beynəlxalq təşkilatların gözündə inandırıcı görünməsini asanlaşdırır.

Tarix bu cür ideoloji və ya siyasi sığınacaq adı altında istifadə olunan agentlərlə doludur:

Soyuq Müharibə dövrü (SSRİ və ABŞ):

• ABŞ Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsi (MKİ) SSRİ-dən qaçan dissidentləri və yazıçıları məhz "Azadlıq Radiosu" və ya müxtəlif fondlar vasitəsilə Sovet Rejimini daxildən sarsıtmaq üçün psixoloji müharibə aləti kimi işlədirdi.
• SSRİ (KGB) isə Qərbdə radikal solçu və ya anti-müharibə fəallarını maliyyələşdirərək onları öz ölkələrinə (ABŞ, Böyük Britaniya) qarşı "təsir agenti" kimi istifadə edirdi.

Görkəmli kəşfiyyatçı və yazar Djon le Karre (John le Carré) özünün "Tinker Tailor Soldier Spy" (Dərzi, Əsgər, Dənizçi, Cəsus) əsərində xainin psixologiyasını belə təsvir edir:

"Bir insanı casus etmək üçün onun əqidəsini qırmağa ehtiyac yoxdur, sadəcə ona öz dövlətinin bütöv olmadığına, sistemin ədalətsizliyinə inandırmaq kifayətdir. Şübhə toxumu əkildikdən sonra xəyanət sadəcə zaman məsələsidir."

SSRİ və Qərb kəşfiyyatı haqqında yazılmış "Kəşfiyyatın psixologiyası" analitik tədqiqatlarında qeyd olunur:

"Ən təhlükəli casus pul üçün işləyən deyil, incik eqosunu təmin etmək üçün vuruşandır. Pul bərpa oluna bilər, amma incimiş eqo heç vaxt doymur."

Tarix boyu ölkəsini tərk edib xaricdən öz vətənindəki hakimiyyətə, dövlət idarəçiliyinə qarşı xəyanətkar mövqe tutan düşmən informasiya müharibəsinin detalına çevrilən fiqurlar həmişə mövcud olub.

Siyasi mühacirətdə olan şəxslər xarici ölkələrdə yaşayarkən istər-istəməz həmin ölkələrin geosiyasi maraqlarının və ya beynəlxalq təşkilatların təsir dairəsinə düşmək arzusu ilə bu addımı atırlar.

Onların fəaliyyəti zaman keçdikcə daxili problemlərin həllinə deyil, xarici dövlətlərin öz ölkələrinə təzyiq göstərməsi üçün bir "rıçaq" (təsir vasitəsi) rolu oynamağa başlayır. Bu xarakter tipi daxildəki auditoriya tərəfindən tənqid olunduqda daha da radikallaşır və öz ölkəsinin cəmiyyətindən mənəvi olaraq qopur.

Xaricdən radikal informasiya mübarizəsi aparan bu tipli şəxslərin psixologiyasını analiz etdikdə bir neçə məqam diqqəti cəlb edir.

Onlar özlərini mənəvi olaraq tam haqlı görür, qarşı tərəfin və ya neytral qalanların mövqeyini qəbul etmirlər. Onların fəlsəfəsində "bizdən olmayan hər kəs qarşı tərəfə xidmət edir" yanaşması üstünlük təşkil edir.

Sosial şəbəkələrin və baxış saylarının yaratdığı psixoloji təsir onları daha çox baxış və dəstək almaq üçün zamanla daha sərt, daha qalmaqallı və daha radikal mövqe tutmağa məcbur edir.

Bu şəxslər cəmiyyətdə dialoq yaratmır, əksinə, tərəfdarları ilə əleyhdarları arasında barışmaz bir xəndək qazırlar.

Nəticə etibarilə, bu obrazlar tarixin hər dövründə dövlət-vətəndaş, hakimiyyət-müxalifət və milli təhlükəsizlik-söz azadlığı ziddiyyətlərinin kəsişmə nöqtəsində ortaya çıxan xəyanətkar xarakterlərdir.

Bu, tarixin insan taleyində ən baha başa gələn sövdələşməsidir. Bəli, vətənə xəyanət etməklə məşhurlaşmaq mümkündür, amma bu şöhrət şərəf deyil, rəzalətdir.

Xainlər tarixin yaddaşında qalırlar, lakin abidə kimi deyil, xəbərdarlıq lövhəsi kimi. Onların hekayəsi gələcək nəsillərə necə yaşamaq yox, necə alçalmamaq lazım olduğunu xatırladan qara bir dərsdir.\\faktyoxla