Azərbaycan və Özbəkistanın imzaladığı “Əbədi dostluq haqqında Müqavilə” yalnız iki dövlətin deyil, bütövlükdə Türk dünyasının gələcəyinə qoyulan imzadır

Prezident İlham Əliyevin avqustun 23-də Özbəkistana başlanan dövlət səfəri sıradan diplomatik səfər deyil. Daşkənddə keçirilən görüşlərin səviyyəsi, nümayiş etdirilən səmimiyyət, imzalanan sənədlərin miqyası və liderlərin verdiyi mesajlar göstərir ki, Azərbaycan–Özbəkistan münasibətləri artıq klassik dostluq və strateji tərəfdaşlıq çərçivəsini aşıb.

Bu münasibətlər rəsmən və faktiki olaraq müttəfiqlik mərhələsinə keçib.

Səfərin ən mühüm nəticəsi Prezident İlham Əliyev və Prezident Şavkat Mirziyoyev tərəfindən “Əbədi dostluq haqqında Müqavilə”nin imzalanmasıdır. Dövlətlərarası münasibətlərdə “əbədi” sözü təsadüfən seçilmir. Bu, yalnız bu günün siyasi konyunkturasına hesablanmış sənəd deyil. Bu, gələcək hakimiyyətlərə, gələcək nəsillərə və bütövlükdə regiona ünvanlanan strateji iradə bəyanatıdır.

Azərbaycanla Özbəkistan bir-birinə sadəcə dost demir. Bir-birini müttəfiq, etibarlı tərəfdaş və ortaq gələcək quran qardaş dövlət kimi qəbul edir.

Daşkənddə keçirilən Azərbaycan–Özbəkistan Ali Dövlətlərarası Şurasının üçüncü iclası bu müttəfiqliyin siyasi-institusional dayağını daha da möhkəmləndirdi. Liderlərin imzaladığı qərar və razılaşmalar münasibətləri protokol çərçivəsindən çıxarıb gündəlik iqtisadi, sosial və humanitar həyata daşıyır.

Səfər zamanı pensiya təminatı, mədəniyyət və turizm sahələrində əməkdaşlıq haqqında sazişlər, 2030-cu ilədək qarşılıqlı ticarət dövriyyəsinin 1 milyard dollara çatdırılmasını nəzərdə tutan proqram, investisiya və ticarət razılaşmalarının həyata keçirilməsi üzrə praktiki fəaliyyət planı imzalandı.

Bundan başqa, iki ölkənin xarici işlər və ədliyyə nazirlikləri arasında 2027–2028-ci illəri əhatə edən əməkdaşlıq proqramları, kinologiya sahəsində təcrübə mübadiləsi memorandumu qəbul olundu.

Xankəndi ilə Urgənc, Laçınla Buxara, Naxçıvanla Urgənc arasında qardaşlaşma protokollarının imzalanması isə xüsusi rəmzi və siyasi məna daşıyır.

Özbəkistan Qarabağa yalnız uzaqdan dəstək verən ölkə deyil. Füzulidə Mirzə Uluqbəy adına məktəb inşa edən, azad edilmiş Azərbaycan torpaqlarının dirçəldilməsində əməli iştirak edən qardaş dövlətdir. İndi Xankəndi və Laçının qədim Özbəkistan şəhərləri ilə qardaşlaşması Qarabağın Türk dünyasının ümumi mənəvi coğrafiyasına qayıdışıdır.

Bu, diplomatik protokoldan daha böyük hadisədir.

Şəxsi dostluq dövlətlərin müttəfiqliyinə çevrildi

Prezident İlham Əliyevlə Şavkat Mirziyoyev arasındakı səmimi münasibətlər Azərbaycan–Özbəkistan əlaqələrinin indiki səviyyəyə yüksəlməsində mühüm rol oynayıb. İki lider arasındakı şəxsi etimad artıq dövlət institutlarına, hökumətlərə, biznes çevrələrinə və xalqlar arasındakı əlaqələrə ötürülüb.

Son beş ildə ən yüksək səviyyədə 15 qarşılıqlı səfərin həyata keçirilməsi təsadüfi statistika deyil. Bu, son dərəcə intensiv siyasi dialoqun göstəricisidir. Qarşılıqlı ticarət dövriyyəsi həmin müddətdə üç dəfə artıb. Energetika, kimya, dağ-mədən, tekstil, kənd təsərrüfatı, şəhərsalma, bankçılıq, təhsil, turizm və tikinti sahələrində yeni layihələr həyata keçirilir.

Daşkənddə bank işi, müasir tikinti materiallarının istehsalı, təhsil müəssisələrinin yaradılması, yanacaqdoldurma infrastrukturu, böyük turizm və yaşayış kompleksləri, mineral xammalın emalı və bağçılıq sahələrində yeni ortaq layihələrə start verildi.

Yeni Daşkənddə Nizami Gəncəvi adına Milli Pedaqoji Universitetin binasının açılması, “Azərbaycan” parkının təməlinin qoyulması da bu münasibətlərin yalnız neft, qaz və ticarət üzərində qurulmadığını göstərir.

Bu ittifaqın ruhu da var, yaddaşı da, mədəni təməli də.

Qarabağ Zəfəri Türk dünyasının siyasi psixologiyasını dəyişdi

Türk dövlətlərinin yaxınlaşması, əlbəttə, 2020-ci ildən əvvəl başlamışdı. Türk Şurası da mövcud idi, müxtəlif əməkdaşlıq mexanizmləri də yaradılmışdı. Lakin etiraf etməliyik ki, bu prosesə tarixi sürəti, siyasi cəsarəti və özünəinamı Azərbaycanın 2020-ci ildə Qarabağda qazandığı Zəfər verdi.

44 günlük müharibə yalnız Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü bərpa etmədi. Türk dünyasının siyasi psixologiyasını dəyişdi.

Azərbaycan sübut etdi ki, türk dövləti yaxşı təşkilatlananda, siyasi iradə, müasir ordu, güclü iqtisadiyyat və milli həmrəylik bir nöqtədə birləşəndə qarşısında duran tarixi problemi özü həll edə bilər.

Qarabağ Zəfərindən sonra Türk dünyasında “biz edə bilərik” düşüncəsi gücləndi. Azərbaycan–Türkiyə Şuşa Bəyannaməsi, Türk Şurasının Türk Dövlətləri Təşkilatına çevrilməsi, Mərkəzi Asiya dövlətlərinin Azərbaycan və Türkiyə ilə münasibətlərinin strateji səviyyəyə yüksəlməsi eyni tarixi dalğanın ayrı-ayrı mərhələləridir.

Bu baxımdan Azərbaycan–Özbəkistan müttəfiqliyi də yalnız ikitərəfli münasibət deyil. Bu, Qarabağ Zəfərindən sonra sürətlənən böyük Türk inteqrasiyasının əsas sütunlarından biridir.

Tarixdə ilk dəfə türk dövlətləri bir-birinə qarşı deyil, bir-birinin yanındadır

Türk xalqlarının iki minillik dövlətçilik tarixinə nəzər saldıqda acı bir həqiqət görürük: türk dövlətləri çox zaman xarici düşməndən əvvəl bir-biri ilə savaşıb. Taxt, ərazi, hakimiyyət və sülalə mübarizələri böyük türk imperiyalarını içəridən zəiflədib.

Eyni dilin, eyni kökün və eyni mədəniyyətin övladları tarix boyunca dəfələrlə qarşı-qarşıya gəliblər. Bir türk hökmdarının qurduğu imperiya bəzən başqa türk dövlətinin süqutu hesabına böyüyüb. Əmir Teymurun Mərkəzi Asiyadan Anadoluya qədər uzanan böyük dövləti də, Azərbaycan dövlətçilik tarixində mühüm yer tutan Şah İsmayıl Xətainin yaratdığı Səfəvi dövləti də, Nadir şahın qurduğu nəhəng Əfşarlar imperiyası da vahid mərkəz, vahid ordu və bir hökmdarın iradəsi üzərində dayanırdı.

Şah İsmayıl Xətai Azərbaycan torpaqlarını vahid dövlət daxilində birləşdirərək güclü siyasi mərkəz yaratmışdı. Nadir şah isə Azərbaycan-türk hərbi-siyasi ənənəsini böyük bir imperiya miqyasına çıxarmışdı. Lakin bu modellərin hər ikisində birlik suveren türk dövlətlərinin könüllü ittifaqı formasında deyil, vahid hökmdarın hakimiyyəti altında qurulurdu. Əmir Teymurun Turanı da eyni siyasi məntiqə əsaslanırdı: bir hökmdar, bir mərkəz, bir ordu və bir bayraq.

Böyük imperiyalar qurulurdu, amma çox vaxt həmin imperiyaların daxilində və sərhədlərində yenə türklər türklərlə savaşırdılar. Teymurilər Şeybanilərlə, Səfəvilər Osmanlılarla və özbək xanlıqları ilə qarşı-qarşıya gəlmişdilər. Türk dünyasının enerjisi ortaq yüksəlişdən daha çox daxili müharibələrə sərf olunurdu.

Bu gün isə tamamilə fərqli mənzərə yaranır.

Türk topluluqları, dövlətləri və hökumətləri bəlkə də son iki min ildə heç zaman indiki qədər yaxın, mehriban və həmrəy olmayıblar. İlk dəfədir ki, türk dövlətləri birinin digərini ram etməsi ilə deyil, öz suverenliklərini qoruyaraq ortaq təşkilatda birləşirlər.

Türk Dövlətləri Təşkilatının tarixi yeniliyi məhz budur.

Burada böyük dövlət kiçik dövləti udmur. Bir hökmdar bütün türk ellərini öz hakimiyyəti altına toplamır. Hər dövlətin öz bayrağı, paytaxtı, ordusu, sərhədi və müstəqil iradəsi qalır. Bununla yanaşı, strateji məsələlərdə ortaq mövqe, ortaq bazar, ortaq nəqliyyat sistemi, ortaq informasiya məkanı və ortaq təhlükəsizlik düşüncəsi formalaşır.

Əmir Teymurun, Şah İsmayıl Xətainin və Nadir şahın yaratdığı siyasi modellər tək mərkəzli, tək hökmdarlı və tək bayraqlı idi. Bu gün qurulan isə çoxbayraqlı, çoxdövlətli və suveren üzvlərin könüllü iradəsinə əsaslanan yeni Turan modelidir.

Dünənin Turanı bir hökmdarın qüdrəti ilə qurulurdu. Bugünün Turanı müstəqil türk dövlətlərinin ortaq iradəsi ilə qurulur.

Bu, romantik şüar deyil. Gözümüzün qarşısında şəkillənən siyasi, iqtisadi və geostrateji reallıqdır.

Avrasiyanın yeni güc mərkəzi

Türk Dövlətləri Təşkilatına daxil olan və təşkilat ətrafında birləşən dövlətlərin coğrafiyasına, əhalisinə, enerji ehtiyatlarına, nəqliyyat yollarına və hərbi potensialına birlikdə baxdıqda qarşımıza nəhəng bir güc çıxır.

Bu coğrafiya Xəzər dənizini, Cənubi Qafqazı və Mərkəzi Asiyanı birləşdirir; Çin sərhədlərindən Avropaya qədər uzanan əsas nəqliyyat xətlərini əhatə edir. Neft, qaz, uran, qızıl, strateji metallar, kənd təsərrüfatı potensialı və gənc insan kapitalı Türk dünyasının əlində cəmlənib.

Azərbaycan və Özbəkistan bu böyük coğrafiyanın iki mühüm dayaq nöqtəsidir. Azərbaycan Türküstanı Türkiyə və Avropa ilə birləşdirən körpüdür. Özbəkistan isə Mərkəzi Asiyanın demoqrafik, tarixi və iqtisadi mərkəzlərindən biridir.

Ona görə Azərbaycan–Özbəkistan ittifaqı Bakı ilə Daşkənd arasında qurulan sadə xətt deyil. Bu xətt Şərqlə Qərbi, Mərkəzi Asiya ilə Qafqazı, Türküstanla Anadolu coğrafiyasını birləşdirir.

Orta Dəhliz, Transxəzər marşrutu, Çin–Qırğızıstan–Özbəkistan dəmir yolu və onun Azərbaycan üzərindən Qərbə çıxışı Türk dünyasını vahid iqtisadi arteriyaya çevirə bilər. Bu layihələr tam reallaşdıqdan sonra Türk Dövlətləri Təşkilatı yalnız mədəni və siyasi birlik olmayacaq. O, Avrasiyanın əsas ticarət və tranzit mərkəzlərindən birinə çevriləcək.

Rusiya mediasının ehtiyatlı dili

Səfərin Azərbaycan və Özbəkistan mediasında təqdimatı olduqca isti, qardaşlıq ruhunda və genişmiqyaslıdır. Özbəkistanın rəsmi informasiya məkanında səfər “tarixi hadisə”, Azərbaycan isə “etibarlı müttəfiq, strateji tərəfdaş və qardaş dövlət” adlandırılır. Prezident İlham Əliyevin səfəri, görüşlər və birgə layihələr Özbəkistanın rəsmi saytlarında və sosial şəbəkələrində günün əsas siyasi hadisəsi kimi təqdim olunur.

Azərbaycan mediasında da səfərin müttəfiqlik, iqtisadi əməkdaşlıq və Türk dünyasının inteqrasiyası baxımından əhəmiyyəti ön plana çəkilir.

Rusiya informasiya məkanının tonu isə daha ehtiyatlıdır. Rusiyanın dövlət media sisteminə daxil olan “Sputnik Özbəkistan” səfəri işıqlandırarkən strateji tərəfdaşlıq, müttəfiqlik, ticarət dövriyyəsi, regionlararası əməkdaşlıq və imzalanacaq sənədlərdən danışıb. Lakin prosesin Türk dünyasında yaratdığı geosiyasi dəyişikliklərə xüsusi vurğu edilməyib.

Hələlik açıq düşmənçilik və ya sərt kampaniya görünmür. Əsas yanaşma hadisəni texniki dövlət səfəri kimi təqdim etmək, onun böyük siyasi mənasını mümkün qədər arxa planda saxlamaqdır.

Bunu anlamaq çətin deyil. Moskva görür ki, Mərkəzi Asiya artıq yalnız Rusiyanın təsir dairəsi kimi davranmır. Region dövlətləri müstəqil xarici siyasət yürüdür, Azərbaycan və Türkiyə ilə birbaşa strateji əlaqələr qurur, öz aralarında yeni iqtisadi və siyasi platformalar yaradırlar.

Bu proses hansısa dövlətə qarşı yönəlməyib. Lakin heç bir güc mərkəzinin icazəsinə də bağlı deyil.

Türk dünyası artıq başqalarının geosiyasi layihəsinin obyekti olmaq istəmir. Öz layihəsinin müəllifinə çevrilir.

Daşkənddə imzalanan yalnız sənədlər deyil

Prezident İlham Əliyevin Özbəkistana dövlət səfərinin ən böyük nəticəsi imzalanmış sənədlərin sayında deyil. Əsas nəticə ortaya qoyulan siyasi iradədir.

Azərbaycan və Özbəkistan birlikdə gələcək qurmaq qərarı veriblər.

Qarabağ Zəfəri ilə öz gücünü yenidən kəşf edən Azərbaycan bu gün Türk dünyasının birləşdirici mərkəzlərindən biridir. Özbəkistanın siyasi, iqtisadi və demoqrafik potensialı isə bu inteqrasiyaya yeni miqyas qazandırır. Türkiyə, Azərbaycan, Özbəkistan, Qazaxıstan, Qırğızıstan və digər qardaş ölkələr arasında dərinləşən əlaqələr gələcək Avrasiyanın siyasi xəritəsini dəyişdirəcək gücdədir.

Türk dünyasının inteqrasiyası qibtə olunacaq bir sürətlə gedir.

Bu birlik heç kimin torpağına iddia etmir, heç kimin dövlətçiliyini təhdid etmir. Əksinə, üzv dövlətlərin suverenliyini möhkəmləndirir. Bu, işğal və itaət üzərində qurulan imperiya deyil; qarşılıqlı hörmət və ortaq maraqlar üzərində yüksələn dövlətlər birliyidir.

Daşkənddə imzalanan “Əbədi dostluq haqqında Müqavilə” bu böyük tarixi yolun yeni səhifəsidir.

Bu gün biz sadəcə Azərbaycanla Özbəkistanın yaxınlaşmasını müşahidə etmirik.

Biz çoxbayraqlı Turanın qurulduğunu görürük.