Ermənistanla Rusiya arasında aylardır davam edən soyuq müharibə, deyəsən, növbəti mərhələyə keçir. Son məlumatlara görə, Nikol Paşinyan Vladimir Putinlə görüşmək üçün təşəbbüs göstərib. Görüşün yaxın günlərdə – avqustun 31-i və ya sentyabrın 1-də Bişkekdə keçiriləcək Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının sammiti çərçivəsində baş tutması ehtimal olunur.

Ancaq hələlik bir mühüm şərt var: nə Ermənistan Baş nazirinin aparatı, nə də Kreml bu görüşü rəsmən təsdiqləyib.

Musavat.com xəbər verir ki, məsələni yenidən gündəmə gətirən Ermənistanın “Hraparak” nəşridir. Sayt Rusiyaya yaxın mövqeyi ilə tanınan bloger Mika Badalyana istinadla yazıb ki, Paşinyan Putindən görüş istəyib və danışıqların yaxın günlərdə baş tutması gözlənilir. Badalyanın iddiasına görə, Kreml Paşinyanı Moskvada ayrıca qəbul etməyə hazır olmadığı üçün görüş üçün ən münasib məkan Bişkekdəki ŞƏT sammitidir.

Putinin Bişkekə gedəcəyi artıq rəsmən təsdiqlənib. ŞƏT-in yüksək səviyyəli tədbirləri avqustun 31-i və sentyabrın 1-də keçiriləcək, əsas toplantı isə sentyabrın 1-nə planlaşdırılıb. Kreml Putinin sammit çərçivəsində ikitərəfli görüşlər keçirəcəyini bildirsə də, həmin görüşlərin siyahısını hələ açıqlamayıb. “İnterfaks”ın məlumatında⁠ da qeyd olunur ki, Kremlin ikitərəfli təmaslar barədə məlumatı vaxtında təqdim edəcəyi bildirilib.

Paşinyanın aparatının rəsmi xarici səfərlər siyahısında isə Bişkek səfəri hələ görünmür. Avqustun 27-də yayılan açıqlamalar arasında Putinlə görüş barədə hər hansı məlumat yoxdur. Bu isə iki ehtimal yaradır: ya görüş barədə razılaşma tamamlanmayıb, ya da İrəvan Kremlin rəsmi elanını gözləyir.

Deməli, hazırda belə demək daha doğrudur: Putin–Paşinyan görüşü çox realdır, onun mümkün yeri Bişkek, ehtimal edilən vaxtı isə avqustun 31-i–sentyabrın 1-dir. Lakin görüş hələ rəsmən təsdiqlənməyib.

Paşinyan Putindən nə istəyir?

Paşinyanın Moskvaya qayıtmaq və əvvəlki Ermənistan–Rusiya münasibətlərini bərpa etmək niyyəti yoxdur. Onun əsas məqsədi Rusiyanın əlindəki iqtisadi və siyasi rıçaqların Ermənistan əleyhinə eyni vaxtda işə salınmasının qarşısını almaqdır.

Rusiya son aylarda Ermənistanın meyvə-tərəvəz, içki, balıq, süd və digər məhsullarının öz bazarına daxil olmasına müxtəlif məhdudiyyətlər tətbiq edib. İrəvan bunu sanitar problem kimi deyil, siyasi təzyiq kimi qəbul edir. Ermənistan ixracatçısı isə hələ də Rusiya bazarından ciddi şəkildə asılıdır.

İkinci böyük məsələ Ermənistan dəmir yollarıdır. Ermənistanın dəmir yolu şəbəkəsi Rusiyanın “RJD” şirkətinin törəmə qurumunun konsessiya idarəçiliyindədir. Paşinyan Rusiyadan bu hüququ Ermənistan və Moskva üçün məqbul olan üçüncü ölkəyə və ya şirkətə satmasını istəyir. İrəvan bildirir ki, dəmir yollarının Rusiyanın nəzarətində qalması Ermənistanın yeni beynəlxalq nəqliyyat marşrutlarına qoşulmasına mane olur.

Moskva isə bu iddianı qəzəblə qarşılayıb. Mariya Zaxarova Ermənistan rəhbərliyinin arqumentlərini “utancverici” adlandırıb, İrəvanın Qərb tərəfindən şantaj edildiyini və Ermənistandakı “Rusiya faktorunun” nəqliyyat sistemindən çıxarılmasının tələb olunduğunu bildirib. Rusiya XİN-in mövqeyi⁠ göstərir ki, dəmir yolu məsələsi Putin–Paşinyan danışıqlarının ən ağır mövzularından biri olacaq.

Digər məsələ Ermənistanın Avropa İttifaqına yönəlməsi, eyni zamanda Avrasiya İqtisadi İttifaqında qalmaq istəməsidir. Paşinyan Avropaya yaxınlaşmaq, amma Rusiya bazarını, ucuz qazı, pul köçürmələrini və Avrasiya məkanındakı güzəştləri də itirməmək istəyir. Putin isə açıq şəkildə bildirib ki, Ermənistan eyni vaxtda iki fərqli gömrük və iqtisadi sistemdə qala bilməz.

Başqa sözlə, Paşinyan Qərbə getmək, amma Rusiyadakı körpüləri yandırmamaq istəyir. Putin isə həmin körpülərin Ermənistanın Qərbə keçidi üçün istifadə edilməsinə razı deyil.

Köçəryanın həbsi görüşün “mübadilə fondu”durmu?

Ermənistan mediasında yayılan ən diqqətçəkən iddialardan biri Robert Köçəryanın saxlanılmasının mümkün Putin–Paşinyan görüşü ilə əlaqələndirilməsidir.

Mika Badalyan iddia edir ki, Paşinyan Samvel Karapetyan, Tsarukyan və Robert Köçəryanı Putinlə danışıqlarda “sövdələşmə predmeti”nə çevirmək istəyir. Başqa erməni şərhçilər də Köçəryanın məhz görüş ərəfəsində saxlanılmasına diqqət çəkirlər.

Lakin bu, hələlik sübuta yetirilmiş məlumat deyil. Daha çox Rusiyaya yaxın erməni siyasi dairələrinin versiyasıdır.

Bununla belə, Moskvanın mövqeyi şübhəyə yer qoymur. Zaxarova avqustun 27-də Ermənistanda Rusiyayla münasibətlərin qorunmasını müdafiə edən qüvvələrə qarşı “repressiyaların” genişləndiyini bildirib. O, Putinin bu məsələni hələ aprelin 1-də Paşinyanın diqqətinə çatdırdığını xatırladıb. NEWS.am⁠

Deməli, Putin görüşdə Köçəryan, Samvel Karapetyan və digər Rusiyaya yaxın şəxslərlə bağlı məsələni qaldıra bilər. Paşinyan isə bunun Ermənistanın daxili işi və hüquqi proses olduğunu söyləyəcək. Görüşün ən sərt toqquşma nöqtələrindən biri məhz bu olacaq.

Putin Paşinyanı nəhayət təbrik edəcəkmi?

Görüşün siyasi atmosferini müəyyən edəcək ilk məqam protokol hissəsində ortaya çıxa bilər.

Putin Paşinyanı 7 iyun parlament seçkilərindəki qələbəsi münasibətilə hələ də təbrik etməyib. Kremlin əvvəlki bəhanəsi seçkilərin yekun nəticələrini və müşahidəçilərin rəyini gözləmək idi. Lakin nəticələr çoxdan rəsmiləşib, Paşinyan yeni hökuməti formalaşdırıb. Buna baxmayaraq, Moskvadan təbrik gəlməyib.

Paşinyan bu barədə “İstəmədi, təbrik etmədi” deyərək incikliyini gizlətməyib. O, eyni zamanda maraqlı bir sual da verib: “Əgər Putin məni təbrik etməyibsə, telefonla kiminlə danışırdı?”

Əgər Putin münasibətləri yumşaltmaq istəyərsə, Bişkek görüşünün açıq hissəsində Paşinyanı təbrik edə bilər. Bu, Kremlin onun legitimliyini faktiki olaraq qəbul etməsi demək olacaq. Ancaq təbrikin yenə səslənməməsi görüşün barışıqdan daha çox təzyiq və şərtlər masası olduğunu göstərəcək.

Azərbaycan amili Putini Paşinyana yaxınlaşdıra bilərmi?

Rusiya–Azərbaycan münasibətlərinin son günlər yenidən kəskinləşməsi Putin–Paşinyan görüşünün əhəmiyyətini daha da artırır.

Moskva anlayır ki, Azərbaycan artıq Rusiyanın siyasi və informasiya təzyiqindən əvvəlki kimi çəkinmir. Bakı Kremlin qərəzli kampaniyalarına açıq və sərt cavab verir. Digər tərəfdən, Ermənistan da sürətlə Rusiyanın orbitindən çıxaraq ABŞ və Avropa İttifaqına yaxınlaşır.

Kremlin eyni vaxtda həm Azərbaycan, həm də Ermənistanla münasibətləri dağıtmaq lüksü yoxdur. Bu, Rusiyanın Cənubi Qafqazdakı dayaqlarını tamamilə itirməsi demək olar.

Ona görə Putin Paşinyanla taktiki anlaşmaya gedə bilər. Ermənistan məhsullarına qoyulan bəzi məhdudiyyətlər qaldırıla, qaz güzəştləri saxlanıla, dəmir yolu məsələsində keçid formulu tapıla bilər. Putin Paşinyanın hakimiyyətini və seçki qələbəsini də faktiki olaraq tanıya bilər.

Əvəzində Moskva Ermənistanın Avropa İttifaqına doğru hərəkətinin yavaşladılmasını, KTMT-dən rəsmən çıxmamasını, Gümrüdəki 102-ci Rusiya bazasına toxunulmamasını və regional nəqliyyat layihələrində Rusiyaya müəyyən rol verilməsini istəyəcək.

Bununla yanaşı, Azərbaycanla münasibətləri kəskinləşən Kremlin yenidən “erməni kartı”ndan istifadə etmək həvəsinə düşməsi də mümkündür. Putin Paşinyana yaxınlaşmaqla Bakıya siyasi mesaj göndərməyə çalışa bilər. Lakin Paşinyan artıq əvvəlki Ermənistan rəhbərləri kimi Kremlin bütün şərtlərini qəbul edəcək vəziyyətdə deyil.

Ağır döyüş, yoxsa ani barışıq?

Bişkekdə masa arxasında sözün həqiqi mənasında ağır siyasi döyüş gözlənilir. Çünki tərəflər arasında mübahisə bir-iki məhsulun ixracı və ya dəmir yolu müqaviləsi ilə məhdudlaşmır. Məsələ Ermənistanın gələcək geosiyasi ünvanıdır.

Bununla belə, görüşün sonunda ani və nümayişkaranə barışıq görüntüsü də yaradıla bilər. Putin və Paşinyan kameralar qarşısında münasibətlərin tarixi əhəmiyyətindən, xalqlar arasındakı əlaqələrdən və problemlərin dialoq yolu ilə həllindən danışa bilərlər. Putin hətta Paşinyanı seçki qələbəsi münasibətilə təbrik edə bilər.

Amma bu görüntü strateji barışıq demək olmayacaq.

Ən real nəticə müvəqqəti atəşkəsdir: Putin Paşinyanın hakimiyyətdə qalmasını qəbul edir, Paşinyan isə Rusiyanın Ermənistandakı iqtisadi və hərbi mövcudluğunu birdən-birə dağıtmır. Moskva bəzi iqtisadi təzyiq vasitələrini geri çəkir, İrəvan da Rusiyayla münasibətləri tam qoparmır.

Bu, dostluğun bərpası deyil, vaxt qazanmaq sövdələşməsi olacaq.

Putin Paşinyana etibar etmir, Paşinyan da gələcəyini Rusiyada görmür. Ancaq hazırkı mərhələdə onların bir-birinə ehtiyacı var. Biri Ermənistanı tam itirmək istəmir, digəri isə Rusiyanın bütün iqtisadi silahlarının eyni anda işə salınmasından qorxur.

Bişkekdə ani barışıq görüntüsü yarana bilər. Ancaq həmin görüntünün arxasında ağır, sərt və çoxşaxəli siyasi döyüş dayanacaq.

Musavat.com
Analitik bölüm