Onlayn ictimai-siyasi qəzet
Payız gəlir – hansı növ kriminallar artacaq?
Yayda boş evləri güdən oğruların yerini payızda cibgirlər, telefon oğruları və küçə cinayətkarları tutur – Bakıda kriminal riskin yeni xəritəsi
Yay bitir, şəhər yenidən əvvəlki ritminə qayıdır. Məktəblər və universitetlər açılır, insanlar işə dönür, ictimai nəqliyyatda sıxlıq artır. Fəsil dəyişdikcə cinayət üçün yaranan imkanlar da dəyişir. Yayda uzun müddət boş qalan mənzillər oğrular üçün əsas hədəflərdən biri idi. Payızda isə mənzillər dolsa da, küçələr, metro, avtobuslar, məktəb ətrafları və qaranlıq məkanlar yeni risk zonalarına çevrilə bilər.
Azərbaycanın rəsmi statistikası ölkədə kriminal vəziyyətin ümumi olaraq pisləşdiyini göstərmir. DİN-in 2025-ci il üzrə məlumatına görə, ölkədə 31 852 cinayət qeydə alınıb və onların 86,3 faizi böyük ictimai təhlükə yaratmayan və az ağır cinayətlər olub. Oğurluq 10,8 faiz, qəsdən adam öldürmə 8,8 faiz, narkotiklərlə bağlı cinayətlər isə 12,8 faiz azalıb. Lakin cinayətlərin azalması diqqətsizliyə əsas vermir. Çünki payızda insanların gündəlik hərəkəti dəyişir və bu, cinayətkar üçün yeni imkanlar yarada bilər.
Sentyabrın gəlişi ilə metro və avtobuslar yenidən sərnişinlərlə dolur. Səhər işə, məktəbə və universitetə tələsən, axşam evə qayıdan insanların telefon və çantaları cibgirlər üçün potensial hədəfə çevrilir. Sıxlıq və bir neçə saniyəlik diqqətsizlik oğru üçün kifayət edə bilər.
2025-ci ildə Azərbaycanda oğurluq cinayətləri 10,8 faiz azalıb. Bakı üzrə də bu göstərici 7,6 faiz aşağı düşüb. Yəni ümumi artım yoxdur. Amma kriminal aləmdə əsas məsələ statistikadan çox fürsətdir.
Payızın başqa bir xüsusiyyəti məktəblərin açılmasıdır. Yeniyetmələr yenidən məktəb ətrafında, küçələrdə və ictimai nəqliyyatda daha çox görünürlər. 2023-cü ildə 14-17 yaşlı şəxslərin iştirakı ilə 364 cinayət qeydə alınıb. Bu kateqoriyada oğurluq və sağlamlığa qarşı cinayətlər xüsusi yer tutur.
Günün qısalması da riskləri artıran amillərdən biridir. Oktyabr və noyabrda işdən və məktəbdən qayıdan insanların bir hissəsi artıq qaranlıqda yolda olur. Zəif işıqlandırılan küçələr, dayanacaqlar, parklar və avtomobil dayanacaqları bu baxımdan daha çox diqqət tələb edir.
Bakının kriminal xəritədə xüsusi çəkisi isə danılmazdır. 2025-ci ildə Azərbaycanda qeydə alınan 29 572 cinayətin 14 104-ü Bakının payına düşüb. Bununla belə, paytaxtda oğurluq 7,6 faiz, quldurluq 15,7 faiz, avtomobil qaçırılması isə 16,1 faiz azalıb. Beləliklə, payızı “cinayət partlayışı” mövsümü adlandırmaq üçün rəsmi əsas yoxdur. Amma risklərin ünvanı dəyişir. Yayda oğrunun gözü boş mənzildə idisə, payızda onun üçün sıx avtobus, metro, məktəb ətrafı, qaranlıq küçə və dayanacaq daha əlverişli fürsət yarada bilər. Çünki cinayətkar üçün fəsil fərqi yoxdur. Dəyişən yalnız onun qarşısına çıxan fürsətdir.
Sabiq polis rəisi Mahmud Hacıyev mövzu ilə bağlı Musavat.com-a açıqlamasında bildirib ki, rəsmi statistika cinayətlərin azalmasını göstərsə də, dəyişən mövsüm və insanların gündəlik həyat tərzi hüquq-mühafizə orqanları ilə yanaşı, vətəndaşlardan da daha diqqətli olmağı tələb edir. Mahmud Hacıyevin sözlərinə görə, Daxili İşlər Nazirliyinin açıqladığı statistik göstəricilər cinayətlərin azalmasını və profilaktik tədbirlərin nəticə verdiyini göstərir. Hüquqşünas bildirib ki, kriminologiyada “fürsət faktoru” mühüm rol oynayır: “Yay aylarında profilaktik diqqət daha çox boş qalan mənzillərə yönəlirdisə, sentyabrdan etibarən riskin ünvanı dəyişir. İndi əsas diqqət küçələrə, ictimai nəqliyyata və təhsil müəssisələrinin ətrafına yönəlməlidir. Cinayətkar fəsil seçmir, o, sadəcə vətəndaşın diqqətsizliyindən doğan fürsəti seçir”. Onun fikrincə, payız aylarında xüsusilə ictimai nəqliyyatda və insanların sıx olduğu məkanlarda diqqətli olmaq lazımdır. Metro və avtobuslarda pik saatlarda yaranan sıxlıq cibgirlik hallarına şərait yarada bilər. Sərnişinin bir neçə saniyəlik diqqətsizliyi telefon, pul qabı və digər qiymətli əşyaların oğurlanması ilə nəticələnə bilər.
M.Hacıyev təhsil müəssisələrinin ətrafındakı vəziyyətə də diqqət çəkib. Dərs ilinin başlaması ilə məktəb və universitetlərin ətrafında yeniyetmə və gənclərin kütləvi şəkildə toplaşması artır. Bu isə həmin ərazilərdə xırda xuliqanlıq, təzyiq göstərmə, hədə-qorxu ilə tələb etmə və şəxsi əşyaların mənimsənilməsi kimi hallara qarşı profilaktik nəzarətin gücləndirilməsini zəruri edir. Sabiq polis rəisinin sözlərinə görə, günlərin qısalması da müəyyən risklər yaradır. Axşam saatlarının daha tez qaranlıqlaşması yaşayış massivlərinin daxili yolları, zəif işıqlandırılmış küçələr, döngələr və parklar kimi məkanlarda vətəndaşların daha ehtiyatlı davranmasını tələb edir.
“Qaranlıq küçə cinayətləri üçün əlavə fürsət yarada bilər. Ona görə də həm aidiyyəti qurumlar küçələrin işıqlandırılmasına diqqət yetirməli, həm də vətəndaşlar axşam saatlarında marşrutlarını daha təhlükəsiz şəkildə seçməlidirlər”, – deyə o bildirib.
Ekspert vətəndaşlara ictimai nəqliyyatda qiymətli əşyaları daha təhlükəsiz yerlərdə saxlamağı, çantaları mümkün qədər nəzarətdə tutmağı tövsiyə edib.
O, valideynlərin də uşaqların təhlükəsizliyi ilə bağlı maarifləndirmə işinə diqqət yetirməsinin vacibliyini vurğulayıb. Məktəblilərə bahalı telefon və digər qiymətli əşyaları küçədə nümayişkaranə istifadə etməmək, tanımadıqları şəxslərlə ehtiyatlı davranmaq və şübhəli hallarda dərhal valideynlərinə və ya aidiyyəti qurumlara məlumat vermək öyrədilməlidir. Sabiq polis rəisi axşam saatlarında hərəkət edən vətəndaşlara isə tənha və zəif işıqlandırılmış ərazilərdən mümkün qədər uzaq durmağı, işıqlı, insanların daha çox olduğu və kamera müşahidəsi aparılan küçələrə üstünlük verməyi məsləhət görüb. Ekspert hesab edir ki, kriminogen vəziyyətin sabit qalması təkcə polis və digər hüquq-mühafizə orqanlarının fəaliyyətindən asılı deyil. Vətəndaşların şəxsi təhlükəsizlik qaydalarına əməl etməsi, diqqətli davranması və şübhəli hallara vaxtında reaksiya verməsi də cinayətlərin qarşısının alınmasında mühüm rol oynayır.
E.Məmmədəliyev,
Musavat.com
XƏBƏR LENTİ
03 Sentyabr 2026
ŞƏRHLƏRŞƏRH YAZ