Onlayn ictimai-siyasi qəzet
Qazaxıstanda referendum başladı: Rus dilinin yeni statusu, yeni seçki sistemi, yeni parlament...
Qazaxıstanda yeni konstitusiya ilə bağlı referendumda səsvermə başlayıb.
Musavat.com yerli mətbuata istinadən xəbər verir ki, ölkə üzrə əksər seçki məntəqələri yerli vaxtla səhər saat 7:00-da açılıb və axşam saat 8:00-a qədər açıq qalacağı gözlənilir. Mərkəzi Referendum Komissiyası əvvəllər ilk seçki məntəqələrinin Qazaxıstanın Yaponiyadakı diplomatik nümayəndəliyində açılacağını bildirmişdi. Hərbi bazalar da daxil olmaqla, bir neçə xüsusi seçki məntəqəsi səhər saat 6:00-da açılıb.
Referendum günü 10 mindən çox seçki məntəqəsi, o cümlədən xaricdəki 71 seçki məntəqəsi, Qazaxıstanın 54 ölkədəki səfirlik və konsulluqlarında 71 seçki məntəqəsi açılacaq. Seçici siyahısındakı hər kəs həmin vaxta qədər səs verərsə, xaricdəki seçki məntəqələri saat 20:00-dan əvvəl bağlana bilər. Qazaxıstanda və xaricdə ümumilikdə 12,4 milyondan çox insan seçici kimi qeydiyyatdan keçib.
Plebisit Qazaxıstan Prezidenti Qasım-Jomart Tokayevin təşəbbüsü ilə keçirilir. Bu, Qazaxıstanın müstəqillik elan etməsindən bəri keçirilən beşinci referendumdur. Ölkədə hazırda 30 avqust 1995-ci ildə qəbul edilmiş konstitusiya var və ona son dəyişikliklər 19 sentyabr 2022-ci ildə qüvvəyə minib.
Konstitusiyada nələr dəyişir?
Layihəyə əsasən, respublika konstitusiyasında ilk dəfə olaraq tengenin Qazaxıstanın valyutası kimi təsbit edilməsi təklif olunur. Hazırkı konstitusiyada belə bir müddəa yoxdur. Yeni konstitusiyanın birinci hissəsində respublikanın prezident idarəçiliyi olduğu da qeyd olunur. Həmçinin idarəetmə formasının dəyişməz olduğu vurğulanır.
Milli qanunun beynəlxalq müqavilələr üzərində üstünlüyü elan edilir. Beynəlxalq müqavilələrin tətbiqi qanunla müəyyən ediləcək. Hazırkı konstitusiya isə Qazaxıstan tərəfindən təsdiq edilmiş beynəlxalq müqavilələrin milli qanunlardan üstün olduğunu nəzərdə tutur.
Yeni konstitusiya layihəsində din və dövlətin ayrılığı barədə müddəa var. Qazax dili Qazaxıstanın rəsmi dili kimi tanınır və "dövlət təşkilatlarında və yerli özünüidarəetmə orqanlarında rus dili rəsmi olaraq qazax dili ilə yanaşı istifadə olunur". Hazırkı konstitusiyada ifadə "yanaşı" deyil "bərabər əsasda" kimi qeyd olunub. Bundan əlavə, layihədə dövlətin Qazaxıstanın vahid xalqının dillərinin öyrənilməsi və inkişafı üçün şərait yaradılmasına zəmanət verəcəyi nəzərdə tutulur. Yeni konstitusiya da həmçinin vətəndaşların ünsiyyət dilini seçmək hüququnu təsbit edir və dil də daxil olmaqla, istənilən əsasa görə ayrı-seçkiliyə qoyulan qadağanı saxlayır.
Layihədə prezidentin yeddi illik səlahiyyət müddətinin dəyişdirilmədən saxlanılması təklif olunur. Bu vəzifəyə yalnız bir dəfə seçilmək hüququ və dövlət başçısının yaxın qohumlarının yüksək vəzifələrə təyin edilməsinə qoyulan qadağa da saxlanılır. Dövlət başçısının toxunulmazlığı bölməsinə "dövlətə xəyanət istisna olmaqla, prezidentlik səlahiyyətlərini həyata keçirərkən törətdiyi hərəkətlərə görə cinayət və ya inzibati məsuliyyət daşımadığı" barədə müddəa əlavə edilib. Bu maddə keçmiş prezidentlərə də aiddir.
Məclisdən (aşağı palata) və Senatdan (yuxarı palata) ibarət hazırkı ikipalatalı parlament Qurultay adlanacaq birpalatalı parlamentlə əvəz olunacaq. Onun 145 deputatı yalnız partiya siyahılarından beş il müddətinə seçiləcək.
Yeni konstitusiya layihəsində prezident tərəfindən Qurultayın razılığı ilə təyin ediləcək vitse-prezident vəzifəsi təqdim olunur. Vitse-prezident dövlət başçısının səlahiyyətlərinin vaxtından əvvəl dayandırılması halında ikinci şəxs, varis olacaq. O, parlamentlə qarşılıqlı əlaqədə olacaq və "prezident tərəfindən müəyyən edilmiş digər səlahiyyətləri həyata keçirəcək".
Qazaxıstan Xalq Şurası, oxşar funksiyalara malik olan mövcud Qazaxıstan Xalqı Assambleyası və Milli Qurultayı əvəz edən ən yüksək məşvərətçi orqana çevriləcək. Xüsusilə, şura qanunvericilik təşəbbüsü və referendumlar təklif etmək imkanına malik olacaq.
Prezident respublika hökumətinə rəhbərlik edəcək baş naziri namizəd göstərəcək. Hökumət Qurultay qarşısında hesabat verir və həmçinin yeni seçilmiş parlament qarşısında istefa verməyə borcludur.
Layihəyə əsasən, konstitusiyaya dəyişikliklər, onların dəyişməzliyini nəzərdə tutan maddələr istisna olmaqla, yalnız referendum yolu ilə edilə bilər. Dəyişikliklər Qazaxıstan bölgələrinin ən azı üçdə ikisində səs verən vətəndaşların yarıdan çoxu tərəfindən dəstəklənərsə, qəbul edilmiş hesab ediləcək.
Musavat.com
XƏBƏR LENTİ
05 Iyun 2026
ŞƏRHLƏRŞƏRH YAZ